قه‌یرانی‌ ئاواره‌ عه‌ره‌به‌كان ‌و ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی كوردستان


خه‌ندان ـ

به‌شی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌كادیمای هۆشیاری و پێگه‌یاندنی كادیرانی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان له‌ راپۆرتێكدا باس له‌ قه‌یرانی ئاواره‌ عه‌ره‌به‌كان و كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی كوردستان ده‌كات.

راپۆرته‌كه‌ له‌ لایه‌ن نه‌جمه‌دین فه‌قێ‌ عه‌بدوڵا وه‌ك لێپرسراوی‌ به‌شه‌كه‌‌و عادل عه‌لی‌ سه‌لام‌و رێكه‌وت ئیسماعیل وه‌ك ئه‌ندامانی‌ به‌شه‌كه‌، ئاماده‌كراوه‌ و نه‌جمه‌دین فه‌قێ‌ عه‌بدوڵا ئه‌ركی‌ نووسینی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی‌ له‌ئه‌ستۆگرتووه‌ و پاش تاووتوێكردنی‌ له‌لایه‌ن ئه‌ندامانی‌ به‌شه‌كه‌وه‌، بڕیاری‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ دراوه‌.

ده‌قی راپۆرته‌كه‌:
ڕاپۆرتی‌ به‌شی لێكۆڵینه‌وه‌
ئه‌كادیمیای‌ هۆشیاری‌‌و پێگه‌یاندنی‌ كادیران
یه‌كێتیی نیشتیمانی‌ كوردستان


ته‌مموزی‌ 2015


ئه‌كادیمیای‌ هۆشیاری‌‌و پێگه‌یاندنی‌ كادیران
به‌شی لێكۆڵینه‌وه‌

ڕاپۆرتی‌ ژماره‌ (12)
30-7-2015

قه‌یرانی‌ ئاواره‌ عه‌ره‌به‌كان‌و ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی كوردستان


ئه‌م ڕاپۆرته‌ كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ڵێكۆڵینه‌وه‌ له‌قه‌یرانی‌ ئاواره‌كانی‌ جه‌نگی‌ داعش له‌كوردستان‌و كاریگه‌رییه‌ هه‌نووكه‌یی‌و ئاینده‌ییه‌كانی‌ له‌سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی كوردستان، له‌سه‌ر ڕاسپارده‌ی‌ كۆبوونه‌وه‌ی‌ ڕۆژی‌ 9-7-2015ی‌ به‌شی لێكۆڵینه‌وه‌ (كه‌ پێكهاتووه‌ له‌هه‌ڤاڵان نه‌جمه‌دین فه‌قێ‌ عه‌بدوڵا وه‌ك لێپرسراوی‌ به‌شه‌كه‌‌و عادل عه‌لی‌ سه‌لام‌و ڕێكه‌وت ئیسماعیل وه‌ك ئه‌ندامانی‌ به‌شه‌كه‌) خرایه‌ به‌ر لێكۆڵینه‌وه‌. هه‌ڤاڵ نه‌جمه‌دین فه‌قێ‌ عه‌بدوڵا ئه‌ركی‌ نووسینی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی‌ له‌ئه‌ستۆگرت‌و پاش تاوتوێكردنی‌ له‌لایه‌ن هه‌ڤاڵانی‌ به‌شه‌كه‌وه‌، بڕیاری‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ درا.
قه‌یرانی‌ ئاواره‌ عه‌ره‌به‌كان‌و ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی كوردستان

ده‌ستپێك
وه‌ك به‌ره‌نجامێكی‌ ڕاسته‌وخۆی‌ دۆخی‌ ناجێگیر‌و قه‌یرانی‌ سیاسیی به‌رده‌وام‌و ململانێ‌و جه‌نگه‌ تایفییه‌كان له‌عێراقدا، كۆچی‌ به‌تاك‌و به‌كۆمه‌ڵی‌ عه‌ره‌به‌ سوننه‌كان له‌ساڵی‌ 2003 به‌دواوه‌ بووه‌ به‌دیارده‌. تا ساڵی‌  2011 لێشاوی‌ ئه‌و كۆچبه‌رانه‌ له‌ پله‌ی‌ یه‌كه‌مدا روویان له‌ سووریا و ئوردون و وڵاتانی‌ كه‌نداو و توركیا بوو. له‌حاڵه‌تی‌ زۆر كه‌مدا وه‌ك تاك و خێزان روویان ده‌كرده‌ كوردستان. هه‌ندێكیشیان بۆ ماوه‌ی‌ كاتی‌ و بۆ كاركردن ده‌هاتنه‌ بازاڕه‌كانی‌ هه‌رێم. به‌ڵام له‌مانگی‌ حوزه‌یرانی‌ 2014 به‌دواوه‌، به‌هۆی‌ هه‌ڵایسانی‌ جه‌نگی‌ سه‌رتاپاگیری‌ تایفییه‌وه‌ له‌ناوچه‌ سوننه‌ نشینه‌كاندا، كۆچی‌ به‌لێشاوی‌ عه‌ره‌به‌ سوننه‌كان روویان له‌كوردستان كرد، ئه‌مه‌ش بووه‌ته‌ مایه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ زنجیره‌یه‌ك گیروگرفتی‌ هه‌نوكه‌یی لێبكه‌وێته‌وه‌، له‌گه‌ڵ‌ پێشبینی‌ كردنی‌ زنجیره‌یه‌كی‌ تری‌ گیروگرفتی‌ ئاینده‌یی له‌هه‌موو بواره‌ سیاسیی، كۆمه‌ڵایه‌تی‌، ئابووری‌، دیموگرافی، ئایینی‌، كه‌لتوری‌‌و ئیتنی‌‌ونه‌ته‌وایه‌تی‌، كه‌ له‌دوور ماوه‌دا ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ری‌ ریشه‌ییان بۆ نه‌كرێت، كاریگه‌ری‌ مه‌ترسیداریان ده‌بێت بۆ سه‌ر ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی كوردستان.


تێبینی‌:
1-    له‌م راپۆرته‌دا به‌رامبه‌ر به‌ (نازح)، زاراوه‌ی‌ ئاواره‌ یان ئاواره‌ی‌ ناوخۆ به‌كارهێنراوه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ به‌هۆكاری‌ له‌ناكاو له‌چه‌شنی‌ جه‌نگ‌و كاره‌ساتی‌ سروشتییه‌وه‌ زێدی‌ خۆیان به‌ره‌و شوێنێكی‌ ئارامتر بۆ ماوه‌یه‌كی‌ دیاریكراو جێده‌هێڵن‌و هه‌ركاتێك هۆكاره‌ له‌ناكاوه‌كه‌ نه‌مێنێت، ده‌بێ‌ ئه‌وانیش بگه‌ڕێنه‌وه‌ زێدی‌ خۆیان.
2-    له‌جێگای‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان، تێرمی‌ كوردستان به‌كارده‌هێنین كه‌ مه‌به‌ست له‌كوردستانی‌ لكێنراوه‌ به‌عیراقه‌وه‌ به‌هه‌موو ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ هه‌رێمیشه‌وه‌ كه‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ چه‌ند سه‌د هه‌زاریی ئاواره‌كان له‌و ناوچانه‌دا گیرساونه‌ته‌وه‌ و داڵده‌دراون.
3-    دیارده‌ و شوێنه‌وار و كاریگه‌رییه‌كانی‌ لێشاوی‌ ئاواره‌بوون (نزوح) به‌و جۆر و پێوه‌رانه‌ی‌ له‌م راپۆرته‌دا باسده‌كرێن، به‌ده‌ر له‌سۆز و ده‌مارگیری‌ نه‌ته‌وه‌یی، كوردانی‌ ئێزیدی‌ و شه‌به‌ك و هه‌روه‌ها كریستیانه‌كان ناگرێته‌وه‌ و له‌به‌ر هۆكاری‌ جیاجیای‌ مێژوویی‌و ئیتنی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ناچنه‌ خانه‌ی‌ مه‌ترسی‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی كوردستان چونكه‌ خۆیان به‌شێكن  له‌دانیشتوانی‌ سه‌ر زه‌مینی‌ كوردستان.


ده‌روازه‌یه‌كی‌ گشتی‌

له‌رووی‌ پره‌نسیپه‌وه‌، به‌هۆی‌ پابه‌ندبوونی‌ كوردستانی‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ عیراق به‌بنه‌ماكانی‌ مافی مرۆڤه‌وه‌، ده‌سه‌ڵاتی‌ فه‌رمانڕه‌وای كوردستان ناتوانێت و ناكرێت رێگا له‌و شاڵاوی‌ ئاواره‌بوونه‌ به‌ره‌و كوردستان بگرێت، چونكه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ داڵده‌دانی‌ ئه‌و ئاوارانه‌ی‌ جه‌نگ ئه‌ركێكی‌ مرۆیی‌و ئه‌خلاقییه‌، له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ به‌پێی جاڕنامه‌ی‌ جیهانیی مافه‌كانی‌ مرۆڤ‌و پرۆتۆكۆڵه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی‌ تری‌ مافه‌كانی مرۆڤ ئه‌و راستییه‌ جێگیركراوه‌ كه‌ مافی هه‌ركه‌سێكه‌ ئازادانه‌ سه‌فه‌ر بكات و شوێنی‌ نیشته‌جێ‌ بوونی‌ خۆی‌ بگۆڕێت و له‌شوێنی‌ دڵخوازی‌ خۆی‌ نیشته‌جێ‌ ببێت. ده‌سه‌ڵاتی‌ فه‌رمانڕه‌وای كوردستان ده‌توانێت ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ بكات میكانیزمی‌ گونجاو بۆ چۆنێتی‌ نیشته‌جێ‌ كردنی‌ كاتیی ئه‌و ئاوارانه‌ دیاری‌ بكات‌و دابینكردنی‌ پێداویستییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی‌ ژیان و گوزه‌رانیان ده‌سته‌به‌ربكات به‌هاوكاری‌ و په‌یوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ‌ رێكخراوه‌ خێرخوازییه‌ لۆكاڵی‌و نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا. به‌ڵام له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌شدا پێویسته‌ ره‌چاوی‌ ئه‌وه‌ بكرێت كه‌ ناكرێ‌ و نابێت به‌پاساوی‌ به‌رگریكردن له‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤ رێگا به‌وه‌ بدرێت باری‌ دیموگرافی كوردستان بخرێته‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ستراتیژییه‌وه‌. گۆڕینی‌ باری‌ دیموگرافی تاوانێكی‌ یاسایی یه‌و سزای‌ تایبه‌ت و قورسی‌ هه‌یه‌. ده‌بێت له‌ئێستادا هه‌موو ئه‌و بڕگه‌ یاسایی و ده‌ستورییانه‌ ڕابگیرێن كه‌ ده‌بنه‌ هۆكاری‌ گۆڕینی‌ دیموگرافیای‌ كوردستان چونكه‌ له‌حاڵه‌تی‌ جه‌نگداین.

دیسان له‌رووی‌ پره‌نسیپه‌وه‌، به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ كوردستانی‌ باشوور تاكو ئێستا له‌رووی‌ ده‌ستووری‌ و یاساییه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌عیراق، كه‌وابوو هه‌ر هاوڵاتییه‌كی‌ عیراقی‌ (له‌رووی‌ تیۆرییه‌وه‌) ئازاده‌ له‌ هه‌ر شوێنێكی‌ عیراقدا نیشته‌جێ‌ ببێت، به‌ كوردستانیشه‌وه‌. ئه‌وه‌ له‌حاڵه‌تی‌ ئاساییدا، له‌هه‌لومه‌رج‌و دۆخی‌ ئاشتیی كۆمه‌ڵایه‌تیدا، له‌سایه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتێكی‌ دیموكراتیدا، له‌سایه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ هاوڵاتیبووندا (المواگنه‌) كه‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤ تیایدا پارێزراو بێت، ئاساییه‌ رووبدات، ئه‌ویش نه‌ك وه‌كو دیارده‌ی‌ نیشته‌جێ‌ بوونی‌ به‌كۆمه‌ڵ‌ و گۆڕینی‌ باری‌ دیموگرافی ئه‌م ناوچه‌ و ئه‌و ناوچه‌یه‌، به‌ڵكو وه‌كو حاڵه‌تی‌ فه‌ردی‌ و خێزانیی سنووردار. له‌ماوه‌ی‌ 2003 – 2013دا چه‌ند هه‌زار عه‌ره‌بێكی‌ سوننه‌ و شیعه‌ به‌هۆكاری‌ جیاجیای‌ سیاسی‌و ئابووری‌ روویان له‌كوردستان كردووه‌ و تیایدا نیشته‌جێ‌ بوونه‌ و زۆربه‌شیان وه‌ك پزیشك‌و ئه‌ندازیار‌و مامۆستا‌و كارمه‌ندانی‌ جۆراوجۆر‌و فه‌رمانبه‌ر‌و كرێكار له‌كوردستان كاریان كردووه‌. ئه‌وه‌ حاڵه‌تێكی‌ ئاسایی بووه‌‌و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك نه‌بووه‌ به‌ دیارده‌‌و كاریگه‌ری‌ سیاسی‌و دیموگرافی نه‌بووه‌. به‌ڵام ئه‌م لێشاوه‌ تازه‌یه‌ی‌ ئاواره‌ بوون كه‌ له‌گه‌ڵ‌ جه‌نگی‌ داعشدا ده‌ستی‌ پێكرد، ناكرێت به‌هه‌مان پێوه‌ر لێكبدرێته‌وه‌‌و وه‌ك (حاڵه‌ت)ی‌ تاكه‌ كه‌سی‌ ته‌ماشا بكرێت، به‌ڵكو (دیارده‌)یه‌كه‌ كه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ هه‌نووكه‌یی‌و دوور مه‌وداشدا كاریگه‌ریی ئه‌منی‌‌و سیاسیی‌و ئابووری‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و كه‌لتوری‌‌و دیموگرافی به‌دوای‌ خۆیدا ده‌هێنێ‌.

پره‌نسیپی‌ سێیه‌م په‌یوه‌ندی‌ به‌و ڕاستییه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م لێشاوه‌ ملیۆنییه‌ی‌ ئاواره‌كان له‌هه‌ل‌و مه‌رجی‌ جه‌نگێكی‌ قێزه‌وه‌نی‌ نه‌خوازراوی‌ به‌رده‌وامی‌ تایفییدا ڕوویداوه‌ كه‌ خودی‌ كوردستانیشی گرتۆته‌وه‌. كه‌ وابوو، ئه‌م ئاوارانه‌ به‌هیچ پێوه‌رێك ناچنه‌ خانه‌ی‌ په‌ناهه‌نده‌یی سیاسییه‌وه‌ (اللجو‌و السیاسیی) تا مافی‌ مانه‌وه‌ی‌ هه‌میشه‌ییان له‌كوردستاندا هه‌بێت تا ڕاده‌ی‌ به‌هاوڵاتیبوون، چونكه‌ په‌ناهه‌نده‌یی سیاسیی له‌نێوان دوو ده‌وڵه‌تی‌ سه‌ربه‌خۆدا ده‌بێت. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌م ئاوارانه‌ به‌هۆی‌ جه‌نگه‌وه‌ ماڵوێران‌و ده‌ربه‌ده‌ر بوونه‌‌و به‌نییه‌تی‌ ده‌ربازبوون له‌نه‌هامه‌تییه‌كانی‌ جه‌نگ زێدی‌ خۆیان جێهێشتووه‌ به‌هیوای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌سبه‌ی‌ ڕۆژی‌ كۆتاییهاتنی‌ جه‌نگدا بگه‌ڕێنه‌وه‌ شوێنی‌ خۆیان. ئه‌مه‌ حاڵه‌تی‌ داڵده‌دانێكی‌ كاتیی مرۆییه‌‌و له‌هیچ وڵاتێكدا سیفه‌تی‌ مانه‌وه‌ی‌ هه‌میشه‌یی پێنه‌به‌خشراوه‌‌و ئه‌م جۆره‌ ئاوارانه‌ دره‌نگ یان زوو ده‌بێ بگه‌ڕێنه‌وه‌ زێدی‌ خۆیان. سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ش، له‌كوردستاندا كه‌ بۆ  خۆی‌ لایه‌نێكی‌ گرنگ‌و كاریگه‌ری‌ ئه‌و جه‌نگه‌یه‌ له‌دژی‌ تیرۆریزم،

ئه‌گه‌ری‌ ئه‌وه‌ی‌ ڕووبه‌ڕوو بۆته‌وه‌ ژماره‌یه‌كی‌ نه‌زانراو له‌ئه‌ندامانی‌ گرووپی‌ تیرۆرستی‌ داعش‌و ئه‌وانی‌ تریش خزابنه‌ ناو ئاواره‌كانه‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی‌ خه‌فیه‌كاری‌‌و ڕێكخستنی‌ نهێنی‌‌و ئاماده‌كاریی بۆ ئه‌نجامدانی‌ چالاكیی تیرۆرستیی له‌كوردستان، ئه‌وه‌ش به‌ڕه‌چاوكردنی‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی‌ كه‌ ژماره‌یه‌كی‌ نه‌زانراوی‌ كوردانی‌ سه‌له‌فیی توندڕه‌و هه‌ن له‌كوردستاندا كه‌ هه‌ڵگری‌ بیر‌وباوه‌ڕی‌ تیرۆرستانه‌ن‌و هۆشیارانه‌ بوونه‌ به‌لایه‌نگری‌ داعش به‌تایبه‌تی‌‌و تیرۆریزمی‌ ئیسلامی‌ به‌گشتی‌‌و هه‌موو ئاماده‌ییه‌كیان تیادایه‌ بۆ پێشكه‌شكردنی‌ ئاسانكاری‌ لۆجیستی‌‌و داڵده‌دانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ئه‌و شانه‌ نوستووانه‌ی‌ تیرۆرستان كه‌ له‌ناو ئاواره‌كاندان. به‌پێی‌زانیارییه‌كی‌ نا فه‌رمی‌ ناو ده‌زگا ئه‌منییه‌كانی‌ كوردستان كه‌ ڕانه‌گه‌یه‌نراوه‌، تاكو ئێستا پتر له‌دوو سه‌د تیرۆرستی‌ سه‌ر به‌داعش له‌ناو ئاواره‌كاندا، ئه‌ویش ته‌نها له‌سنووری‌ پارێزگای‌ سلێمانیدا گیراون‌و به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆریان ڕاده‌ستی‌ به‌غدا كراونه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌ بۆ ئاسایشی كوردستان زه‌نگێكی‌ مه‌ترسیداره‌‌و ئه‌وه‌ ده‌خوازێت چاره‌سه‌ری‌ ڕیشه‌یی بۆ بكرێت له‌ڕێگای‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ خێرای‌ ئاواره‌كان بۆ زێدی‌ خۆیان. به‌ڵام ئه‌وه‌ پڕۆسه‌یه‌كی‌ هه‌روا ئاسان نییه‌‌و كۆسپ‌و ته‌گه‌ره‌ی‌ جیددی‌ له‌پێشه‌‌و پێناچێت به‌م زووانه‌ كۆتایی پێبێت، ئه‌ویش له‌به‌ر دوو هۆكاری‌ سه‌ره‌كی‌‌و چه‌ندین هۆكاری‌ لاوه‌كی‌.

یه‌كه‌مین هۆكاری‌ سه‌ره‌كی‌ بریتییه‌ له‌دێژه‌كێشانی‌ پرۆسه‌ی‌ وه‌ده‌رنانی‌ هێزه‌كانی‌ داعش له‌هه‌موو ئه‌و شار‌و شارۆچكه‌‌و ناوچانه‌ی‌ داگیری‌ كردوون‌و به‌شێكی‌ زۆری‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ ئاواره‌ی‌ كوردستان‌و عێراق بوونه‌. ڕاسته‌ به‌وه‌ كۆتایی به‌جه‌نگی‌ تایفی‌ له‌عێراقدا نایه‌ت، به‌ڵام لانیكه‌م ده‌بێته‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ په‌یتا په‌یتای‌ ئاواره‌كان بۆ زێدی‌ خۆیان. تا جه‌نگی‌ تایفی‌ به‌رده‌وام بێت، قه‌یرانی‌ ئاواره‌كانیش درێژه‌ ده‌كێشێ‌و شوێنه‌واره‌ نه‌گه‌تیڤه‌كانی‌ پتر‌و قووڵتر ده‌بنه‌وه‌ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگای‌ كورده‌واریدا. دووه‌مین هۆكاری‌ سه‌ره‌كی‌ بریتییه‌ له‌سیاسه‌ته‌ تایفه‌گه‌رییه‌ تاكتیكی‌‌و ستراتیژیه‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ شیعه‌گه‌رای‌ فه‌رمانڕه‌وای‌ عێراق له‌به‌رامبه‌ر سوننه‌كان له‌لایه‌ك‌و سیاسه‌ته‌ ناوه‌ڕۆك شۆڤێنییه‌كانیان به‌رامبه‌ر به‌كوردستان له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌.  


هه‌ڵوێستی‌ تایفه‌گه‌ریانه‌ی‌ حكومه‌تی‌ عێراقی‌


ناوه‌ڕوَكی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئێستای‌ عێراق به‌رامبه‌ر به‌سوننه‌كان وه‌ك دووه‌مین گه‌وره‌ تایفه‌ی‌ ئایینی‌ له‌ عێراقدا، بریتییه‌ له‌ زنجیره‌یه‌ك سیاسه‌تی‌ سیستماتیكی‌ عه‌مه‌لی‌ – تایفه‌گه‌ری‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ په‌راوێزخستنی‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ی‌ سوننه‌ له‌ ده‌سه‌لاَت‌و سه‌رخستن‌و جێگیركردنی‌ هه‌میشه‌یی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ ڕه‌های‌ شیعه‌‌و به‌شیعه‌كردنی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ ناوه‌ندی‌‌و داسه‌پاندنی‌ به‌سه‌ر هه‌موو عێراقدا. ئه‌م سیاسه‌ته‌ گشتییه‌ی‌ ده‌سه‌لاَتداره‌تیی‌ شیعه‌گه‌را له‌ ئێستادا كاریگه‌ریی‌ ڕاسته‌وخۆی‌ هه‌بووه‌ بۆ سه‌ر هه‌ڵوێسته‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عێراقی‌ به‌رامبه‌ر به‌ ئاواره‌ سوننه‌كانی‌ ناوچه‌كانی‌ ژێر ده‌سه‌لاَتی‌ داعش.

له‌ په‌یوه‌ند به‌م باسه‌وه‌، ده‌كرێ‌ به‌ كورتی‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌م خالاَنه‌ بكه‌ین :
1-     له‌ پاش پڕۆسه‌ی‌ ڕووخاندنی‌ ڕژێمی‌ پێشوو له‌ 2003 دا‌و هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی‌ شیعه‌كان بۆ ده‌سه‌لاَت، به‌ تایبه‌تی‌ له‌ 2006 به‌ دواوه‌، پڕۆژه‌ی‌ به‌ شیعه‌كردنی‌ ناوچه‌ تێكه‌ڵه‌كانیان به‌ به‌رنامه‌‌و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ سیستماتیك خستۆته‌ بواری‌ جێبه‌جێكردنه‌وه‌، به‌ تایبه‌تی‌ له‌ شاری‌ به‌غدا، بۆ ناچاركردنی‌ سوننه‌كان له‌ ژێر زه‌بری‌ ترساندن‌و تۆقاندن‌و تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ تا شوێنه‌كانی‌ نیشته‌جێبوونیان  جێبهێڵن‌و به‌ره‌‌و گه‌ڕه‌كه‌ سوننه‌ نشینه‌كان یان شاره‌ سوننه‌ نشینه‌كان  كۆچ بكه‌ن. گۆڕینی‌ باری‌ دیموكرافی‌ - تایفی‌ له‌ ناو به‌غدا دیفاكتۆی‌ به‌ كه‌مینه‌كردنی‌ تایفه‌ی‌ سوننی‌ لێكه‌وتۆته‌وه‌ كه‌ له‌ باشترین حاڵه‌تدا ئێستا ڕێژه‌یان له‌ 35% تێناپه‌ڕێنێت، له‌كاتێكدا پێش 2003 زۆرینه‌ی‌ شاری‌ به‌غدایان پێك ده‌هێنا. دیاره‌ به‌هیچ پاساوێك ڕێگه‌ نادرێت ئه‌و كۆچكردووانه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ به‌غدا.

2-     جه‌نگی‌ دژه‌ داعش بۆ جێبه‌جێكردنی‌ پڕۆژه‌ی‌ به‌ شیعه‌ كردنی‌ ناوچه‌ جیا جیاكان‌و گۆڕینی‌ باری‌ دیموگرافی‌ – تایفیی ئه‌و ناوچانه‌، ده‌رفه‌تێكی‌ زێڕینی‌ بۆهێزه‌ شیعه‌گه‌راكان ڕه‌خساندووه‌، به‌ تایبه‌تی‌ له‌‌و ناوچانه‌ی‌ حه‌شدی شه‌عبی‌ ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتوون. ده‌كرێ‌ ئاماژه‌ بۆ ناوچه‌ جیا جیاكانی‌ پارێزگای‌ دیالا بكرێت كه‌ ماوه‌یه‌كی‌ زۆره‌ داعشیان تیادا نه‌ماوه‌، به‌لاَم ئه‌و ناوچانه‌ به‌شێوه‌ی‌ سیستماتیك به‌ شیعه‌ ده‌كرێن‌و به‌ هۆی‌ ڕه‌فتاره‌ توند‌وتیژه‌كانی‌ حه‌شدی‌ شه‌عبییه‌وه‌ ئاواره‌كانی‌ ئه‌و ناوچانه‌ ناتوانن‌و ئاماده‌نین بگه‌ڕێنه‌وه‌ زێدی‌ خۆیان، به‌ تایبه‌تی‌ له‌ ناوچه‌ تێكه‌ڵه‌ تایفییه‌كاندا.

3-     هێزه‌ شیعییه‌كان كۆنتڕۆڵی‌ هه‌ر شارۆچكه‌‌و گوندێكی‌ سوننه‌ نشینیان كردبێت كه‌ پێشتر له‌ ژێر كۆنتڕۆڵی‌ تیرۆرسته‌كاندا بوونه‌، به‌بێ سڵه‌مینه‌وه‌ ته‌ختیان كردوون بۆ ئه‌وه‌ی‌ هیچ ده‌رفه‌تێك بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ ئاواره‌كانی‌ ئه‌و ناوچانه‌ نه‌مێنێت. ته‌ختكردنی‌ ژێرخانی‌ ژیان‌و گوزه‌رانی‌ خه‌ڵكی‌ مه‌ده‌نی‌ له‌ كاتی‌ جه‌نگ‌و به‌ده‌ستی‌ ئه‌نقه‌ست، ده‌چێته‌ خانه‌ی‌ تاوانه‌كانی‌ جه‌نگه‌وه‌ كه‌ هێزه‌ شیعییه‌كان بۆ ئامانجه‌ سیاسییه‌ تایفییه‌كانی‌ خۆیان ئه‌نجامی‌ ئه‌ده‌ن. ئه‌و سیاسه‌ته‌ به‌ ناڕاسته‌وخۆ له‌ دژی‌ كوردستانیشه‌، چونكه‌ به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ ئاواره‌كانی‌ ئه‌و ناوچانه‌ له‌ كوردستاندا داڵده‌دراون‌و له‌ سبه‌ی‌ ڕۆژدا ناتوانن بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر كه‌لاوه‌‌و وێرانه‌. دیاره‌ بێ‌ هوَ نییه‌ كه‌ تاكو ئێستا ته‌نها چه‌ند هه‌زار كه‌سێك گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ شاری‌ تكریت، ئه‌وانیش بریتین له‌كارمه‌ندانی‌ دام‌و ده‌زگا خزمه‌تگوزارییه‌كان كه‌ به‌سه‌ڵتی‌‌و به‌بێ‌ خێزانه‌كانیان له‌ ژێر فشاری‌ موچه‌ بڕیندا گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌.

4-     له‌ تازه‌ترین سیاسه‌تی‌ پاكتاوی‌ تایفییدا بۆ به‌ یاسایی كردنی‌ ڕێگاگرتن له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ ئاواره‌كان بۆ زێدی‌ خۆیان، ئه‌و بڕیاره‌ی‌ حكومه‌تی‌ شیعه‌گه‌رای‌ به‌غدا بوو كه‌ له‌ هه‌فته‌ی‌ یه‌كه‌می‌ مانگی‌ ته‌موزدا ده‌ریكرد. پوخته‌ی‌ بڕیاره‌كه‌ جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ هه‌ر كه‌سێكی‌ عێراقی‌ مافی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌بێت پیتاكی‌ خۆراك بگوازێته‌وه‌ بۆ هه‌ر شوێنێكی‌ عێراق‌و دوای‌ پێنج ساڵ له‌نیشته‌جێبوونیش له‌و شوێنه‌دا ده‌توانێت ناسنامه‌ی‌ باری‌ كه‌سێتی‌ بگوازێته‌وه‌‌و ببێ به‌خه‌ڵكی‌ ئه‌و شوێنه‌. به‌ واتایه‌كی‌ تر، ئه‌و كه‌سه‌ ده‌توانێت له‌و ڕێگایه‌وه‌ ببێته‌ خه‌ڵكی‌ ئه‌و شوێنه‌ به‌ هه‌موو ئاكامه‌ سیاسی‌‌و ئابوری‌‌و ماف‌و ئه‌ركه‌كانیه‌وه‌ وه‌ك هاولاَتییه‌ك. ئه‌م بڕیاره‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ ناوه‌ڕۆكێكی‌ تایفی‌ ئاشكرای‌ هه‌یه‌ له‌ دژی‌ ئاواره‌ سوننه‌كان بۆ هاندانیان تا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ زێدی‌ خۆیان، به‌و جۆره‌ش پاكتاوی‌ تایفی‌ له‌ دژیان به‌رده‌وام ده‌بێت. له‌ لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ بڕیارێكی‌ ناوه‌ڕوَك شۆفێنیانه‌ی‌ ئاشكرایه‌ له‌ دژی‌ گه‌لی‌ كوردستان به‌ مه‌به‌ستی‌ گۆڕینی‌ باری‌ دیموگرافی‌ – ئیتنیكی‌‌و جێبه‌جێكردنی‌ ناڕاسته‌وخۆی‌ سیاسه‌تێكی‌ هێمنانه‌ی‌ درێژخایه‌نی‌ به‌ عه‌ره‌بكردنی‌ ناوچه‌ كوردنشینه‌كان، به‌ تایبه‌تی‌ ناوچه‌كانی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك كه‌ هه‌ر ئێستا پتر له‌سێ سه‌د هه‌زار ئاواره‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ سوننه‌ی‌ تیادا نیشته‌جێ‌ بووه‌، هه‌روه‌ها ناوچه‌ی‌ خانه‌قین كه‌ پتر له‌نه‌وه‌د هه‌زار ئاواره‌ی‌ تیادایه‌. كه‌ وا بوو، سه‌رجه‌می‌ ئه‌و ئاوارانه‌ی‌ ئێستا پتر له‌ ساڵێكه‌ له‌ كوردستاندان‌و ملیوَن‌و نیوێكیان تێپه‌ڕاندووه‌، چوار ساڵی‌ تر ده‌توانن ببن به‌ نیشته‌جێی‌ هه‌میشه‌یی‌ كوردستان‌و ڕێژه‌ی‌ 25%ی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان پێكبهێنن. ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر بۆیان بچێته‌ سه‌ر‌و ده‌سه‌لاَتی‌ خه‌م نه‌خۆری‌ كوردستانیش حیسابی‌ ورد‌و ستراتیژی‌ بۆ نه‌كات، ده‌بێته‌ زه‌برێكی‌ كوشنده‌ی‌ سیاسی‌‌و دیموگرافیی‌ ستراتیژی‌ له‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی كوردستان. ئه‌مه‌ ئیتر گاڵته‌ جاڕییه‌كی‌ كاره‌ساتهێنه‌ ئه‌گه‌ر هه‌روه‌ها سوك‌و ئاسان تێپه‌ڕێندرێ‌و وه‌لاَمی‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ نه‌درێته‌وه‌.

ئاماژه‌كانی‌ داتاو ئاماره‌كان  
                    
    
 له‌گه‌ڵ هه‌لاَیسانی‌ جه‌نگی‌ تیرۆر له‌ حوزه‌یرانی‌ (2014)ه‌وه‌ ، ئاواره‌ بوونی‌ به‌كۆمه‌ڵ به‌شێوه‌یه‌كی‌ تراجیدیانه‌و زۆر خێرا رووی‌ له‌زیادبوونێكی‌ مه‌ترسیدار كرد. ژماره‌ی‌ ئاواره‌كان له‌سه‌ر ئاستی‌ هه‌موو عێراقدا‌و ته‌نها له‌ماوه‌ی‌ شه‌ش مانگی‌ یه‌كه‌مدا، واته‌ تاكۆتایی‌ ساڵی‌ 2014، گه‌یشته‌ (2,586,526) كه‌س كه‌بریتی‌ بوون له‌ (507,162) خێزان (له‌سه‌ر بنه‌مای‌ 5,1 كه‌س بۆهه‌ر خێزانێك به‌پێی‌ خه‌مڵه‌كانی‌ UN). له‌كۆی‌ ئه‌و ژماره‌یه‌ پتر له‌ 53,5% ی‌ ئاواره‌كان روویان له‌ هه‌رێمی‌ كوردستان كردبوو (بێجگه‌ له‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قین)، كه‌بریتی‌ بوون له‌ (271,653) خێزان، واته‌ (1,385,434)  كه‌س.
      به‌لاَم ئه‌و ژمارانه‌ به‌رده‌وام له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ دراماتیكیدا بوون ‌و به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ ئاواره‌ تازه‌كانیش روویان له‌ كوردستان كردووه‌. بۆنموونه‌، ته‌نها له‌ یه‌ك هه‌فته‌دا، له‌نێوان 16\4 تا 24\4\2015، شه‌پۆلێكی‌ تازه‌ی‌ ئاواره‌ كه‌بریتی‌ بوون له‌ (4024) خێزان و (20522) كه‌س روویان كرده‌ كوردستان ، كه‌به‌م جۆره‌ دابه‌ش بوونه‌:


      هه‌ولێر    547     خێزان
     سلێمانی‌    2598   خێزان
     دهۆك      13      خێزان
   كه‌ركوك     669    خێزان
   خانه‌قین    97     خێزان
كۆی‌ گشتی‌    4024   خێزان x(5,1) =20522 كه‌س.

ئه‌وه‌ ته‌نها له‌ماوه‌ی‌ یه‌ك هه‌فته‌دا. به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ كۆی‌ گشتی‌ ئاواره‌كان له‌سه‌ر ئاستی‌ عێراقدا به‌و جۆره‌ی‌ له‌ بڕگه‌ی‌ یه‌كه‌مدا ئاماژه‌ی‌ پێكراوه‌، كۆی‌ گشتی‌ خێزانه‌ ئاواره‌كان به‌ پێی‌ ئاماره‌كانی‌(UNHCR)‌و(وه‌زاره‌تی‌ كۆچ‌و كوچبه‌رانی‌ عێراقی‌)  تا 1/5/2015 گه‌یشتۆته‌ (555772) خێزان‌و (2,834,437) كه‌س. له‌كۆی‌ ئه‌و ژمارانه‌، (339,217) خێزان له‌ كوردستان (به‌كه‌ركوك‌و خانه‌قینه‌وه‌) نیشته‌جێبوونه‌ كه‌ده‌كه‌نه‌ (1,730,006) كه‌س، به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ(216,555) خێزان كه‌ له‌باقی‌ پارێزگاكانی‌ تری‌ عێراقدا نیشته‌جێبوونه‌ كه‌ده‌كه‌نه‌ (1,104,431) كه‌س. به‌ده‌ربڕینێكی‌ تر، رێژه‌ی‌ پترله‌ 61%ی‌ ئاواره‌كان نیشته‌جێی چوار پارێزگاری‌ دهۆك‌و هه‌ولێر‌و سلێمانی‌‌و كه‌ركوك بوونه‌ به‌خانه‌قینه‌وه‌، له‌كاتێكدا كه‌متر له‌ 39%ی‌ ئاواره‌ ناوخۆكانی‌ عێراق نیشته‌جێی‌ چوارده‌ پارێزگاكه‌ی‌ تری‌ عێراق بوونه‌. ئه‌و دابه‌شبوونه‌ جوگرافییه‌ ناهاوسه‌نگه‌ی‌ ئاواره‌كان به‌سه‌ر كوردستان‌و ناوچه‌كانی‌ تری‌ عێراقدا بووه‌ته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ قورسایی‌ گه‌وره‌ی‌ ئاواره‌كان بكه‌وێته‌ ئه‌ستۆی‌ كوردستان (چوار پارێزگاو یه‌ك قه‌زا) له‌گه‌ڵ هه‌موو ئاكامه‌كانی‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ له‌رووی‌ قه‌باره‌ی‌ خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییه‌كان (ته‌ندروستی‌، ئاو، كاره‌با، رێگاوبان، په‌روه‌رده‌، تاد...)‌و هه‌ڵاوسانی‌ نرخ‌و كرێی‌ عه‌قار‌و كالاَكان‌و دابه‌زینی‌ كرێی‌ كار‌و بره‌وسه‌ندنی‌ مه‌یلی‌ راسیستی‌ دژه‌ بێگانه‌ (دژه‌ عه‌ره‌ب)‌و به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ رێژه‌ی‌ مه‌ترسی‌ بۆسه‌ر ئاسایشی‌ ناوخۆ‌و بلاَوبونه‌وه‌ی‌ شێوازه‌ تازه‌كانی‌ گه‌نده‌ڵی‌(به‌رتیل) له‌ناو دام‌و ده‌زگا په‌یوه‌ندیداره‌كان‌و ...تاد...تاد.
ئه‌م خشته‌یه‌ی‌ خواره‌وه‌ پتر ئه‌و ناهاوسه‌نگییه‌ی‌ دابه‌شبوونی‌ ئاواره‌كان به‌سه‌ر كوردستان‌و ناوچه‌كانی‌ تری‌ عێراقدا روونده‌كاته‌وه‌:



  خشته‌ی‌ دابه‌ش بوونی‌ جوگرافیی‌ ئاواره‌كان (ئایار 2015)





ئێستا ئه‌گه‌ر به‌ وردی‌ له‌و ئامارانه‌ تێفكرین، ده‌توانین چ كۆمه‌ڵه‌ فاكتێك هه‌ڵێنجێنین؟
1-    راسته‌ ئه‌و داتایانه‌ هه‌فتانه‌ و مانگانه‌ له‌گۆڕاندان، چ به‌هۆی‌ هاتنی‌ ئاواره‌ی‌ نوێ وه‌، یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌  به‌هۆی‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ به‌شێك له‌و ئاوارانه‌ (جا هه‌رچه‌نده‌ كه‌میش بن) بۆ شوێنی‌ خۆیان، به‌ڵام له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌شدا تا مانگی‌ ئایاری‌ 2015 رێژه‌ی‌ ئاواره‌كانی‌ نیشته‌جێ‌ له‌كوردستاندا (به‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قینه‌وه‌) پتر له‌ 61%ی‌ ئاواره‌كانی‌ عیراقی‌ پێكهێناوه‌ واته‌  قورسایی سه‌ره‌كی‌ كه‌وتووه‌ته‌ سه‌ر شانی‌ كوردستان، ئه‌ویش به‌قاسه‌ی‌ به‌تاڵ‌‌و ئه‌ركه‌ قورسه‌ دارایی‌و لۆجیستییه‌كانی‌ جه‌نگی‌ دژی‌ داعشه‌وه‌.

2-    سه‌باره‌ت به‌شاری‌ كه‌ركوك و خانه‌قینه‌وه‌، كه‌ له‌باری‌ مێژوییه‌وه‌ تاكو ئێستاش باجی‌ شوێنه‌واره‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ به‌عه‌ره‌ب كردن‌و پاكتاوی‌ نه‌ته‌وه‌یی – ئیتنی‌ ده‌ده‌نه‌وه‌، هاتنی‌ ئه‌و ژماره‌ زۆرانه‌ی‌ ئاواره‌كان‌و نیشته‌جێبوونیان له‌و ناوچانه‌دا، مه‌ترسییه‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ به‌عه‌ره‌بكردن‌و پاكتاوی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و گۆڕینی‌ باری‌ دیموگرافی ده‌ژێننه‌وه‌، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی‌ هێمننانه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌و بڕیاره‌ی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌ جێبه‌جێ‌ بكرێت سه‌باره‌ت به‌گواستنه‌وه‌ی‌ فۆرمه‌كانی‌ خۆراكی‌ ئه‌و ئاوارانه‌ بۆ ناوچه‌كانی‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قین، ئیتر ده‌بێ‌ ببڕای ببڕای ده‌ست له‌ناسنامه‌ی‌ كوردستانیبوونی‌ ئه‌و ناوچانه‌ هه‌ڵگیرێت، چونكه‌ رێژه‌ی‌ عه‌ره‌به‌كانی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك كه‌ ناگاته‌ له‌ 25%ی‌ دانیشتووانی‌ كه‌ركوك، به‌هاتن‌و نیشته‌جێبوونی‌ هه‌میشه‌یی ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی‌ خێزانی‌ ئاواره‌( 60679  خێزان) كه‌ ده‌كاته‌ (309462 كه‌س)، ده‌بێته‌ مایه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ باڵانسی‌ دیموگرافی نێوان پێكهاته‌كان به‌ته‌واوی‌ تێكبدات‌و رێژه‌ی‌ عه‌ره‌ب بگه‌یه‌نێته‌ سه‌رووی‌ 50%.

ئه‌مه‌ ئیدی‌ ده‌بێته‌ شێوازێكی‌ نوێی پاكتاوی‌ ره‌گه‌زی‌ له‌رێگای‌ كۆچێكی‌ به‌كۆمه‌ڵی له‌ناكاو و جێگیركردن یان داسه‌پاندنی‌ سیاسه‌تێكی‌ نه‌رمی‌ به‌عه‌ره‌بكردن له‌ژێر پۆششی‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤ‌و ئازادی‌ تاكی‌ عیراقی و هاوڵاتی‌ عیراقی بۆ نیشته‌جێبوون له‌هه‌ر شوێنێك كه‌ بیخوازێت. له‌دوور مه‌ودادا ئه‌وه‌ زه‌مینه‌ خۆشكردنه‌ بۆ هه‌ڵایسانی‌ جه‌نگێكی‌ تری‌ شۆڤێنیی له‌دژی‌ كوردستان، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان به‌ڕابه‌رایه‌تی‌ شۆڤێنیزمی‌ شیعی به‌هاوكاری‌ شۆڤێنیسته‌ سوننه‌كان كه‌ به‌هۆی‌ باگراوندی‌ فیكری‌‌و سیاسییان، چاوه‌چاوی‌ ئه‌و رۆژه‌یانه‌ به‌یادی‌ ساڵه‌كه‌ی‌ فه‌رهود له‌ 1963دا. سه‌باره‌ت به‌خانه‌قینیش، به‌هه‌مان شێوه‌، نیشته‌جێكردنی‌ (17700 خێزان)‌و (90270 كه‌س) كه‌ ده‌كاته‌ نزیكه‌ی‌ 50%ی‌ دانیشتووانی‌ ئێستای‌ قه‌زای‌ خانه‌قین، ئه‌گه‌ر له‌سبه‌ی‌ رۆژدا فۆرمه‌كان و نفوسییان بگوازرێته‌وه‌، ده‌بێته‌ مایه‌ی‌ جێبه‌جێكردنی‌ سیاسه‌تی‌ نه‌رمه‌ به‌عه‌ره‌بكردن‌و گۆڕینێكی‌ بێگه‌ڕانه‌وه‌ی‌ باری‌ دیمۆگرافی‌ ناوچه‌كه‌. به‌ره‌چاوكردنی‌ ئه‌و ڕاستییه‌ش كه‌به‌شی‌ زۆری‌ دانیشتووانی‌ خانه‌قین  سه‌ر به‌مه‌زهه‌بی‌ شیعیین‌و رێژه‌یه‌كی‌ به‌رچاویان ده‌نگده‌ری‌ گروپه‌ شیعییه‌كانن‌و پابه‌ندبوونی‌ تایفییان له‌پێش‌و له‌سه‌رووی‌ پابه‌ندبوونی‌ نه‌ته‌وه‌ییانه‌وه‌یه‌، ئیتر ده‌بێ‌ به‌ناچاری‌ پێشبینی‌ ئه‌و مه‌ترسییه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌گه‌ری‌ نه‌رمه‌ به‌عه‌ره‌بكردنی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ له‌دوور مه‌ودادا ئه‌گه‌رێكی‌ دوور نییه‌ له‌واقیعه‌وه‌.

3-    ئه‌و ئامارانه‌ی‌ له‌و خشته‌یه‌دا هاتوون نه‌گۆڕنین، به‌ڵكو ڕۆژانه‌‌و هه‌فتانه‌ له‌گۆڕاندان. ئاماره‌كان تا 1/5یان له‌خۆگرتووه‌. هه‌موومان ده‌زانین له‌مانگی‌ ئایار‌و حوزه‌یراندا به‌هۆی‌ په‌ره‌سه‌ندن‌و به‌ربڵاوبوونی‌ جه‌نگی‌ تایفی له‌پارێزگای‌ ئه‌نبار‌و گرتنی‌ سه‌نته‌ری‌ پارێزگاكه‌ (ره‌مادی‌) له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌، شه‌پۆلێكی‌ تری‌ به‌ربڵاوی‌ ئاواره‌بوون ده‌ستی پێكرد، به‌تایبه‌تی‌ به‌ره‌و به‌غداو كه‌ركوك‌و سلێمانی‌. هه‌ر بۆنموونه‌، وه‌كو پێشتر ئاماژه‌مان پێكرد ته‌نها له‌ یه‌ك هه‌فته‌ی‌ 16/4 تا 24/4/2015دا نزیكه‌ی‌ (4024) خێزانی‌ نوێ‌ ئاواره‌ی‌ كوردستان بوون، كه‌ (20522) كه‌س بوون، له‌وانه‌ش (2598) خێزانیان روویان له‌سلێمانی‌ كردبوو (به‌ گه‌رمیانه‌وه‌) كه‌پێكهاتبوون له‌ (13250) كه‌س. به‌هه‌مانشێوه‌ له‌مانگی‌ ئایاردا شه‌پۆلێكی‌ (2516) خێزانی‌ كه‌ پێكهاتبوون له‌ (12834) كه‌س ئاواره‌ی‌ پارێزگای‌ سلێمانی‌ بوون. به‌و جۆره‌ كۆی‌ ئاواره‌كان بۆ سنووری‌ پارێزگای‌ سلێمانی‌ تا مانگی‌ حوزه‌یرانی‌ 2015، واته‌ تاكاتی‌ تێپه‌ڕبوونی‌ ساڵێك به‌سه‌ر هه‌ڵایسانی‌ جه‌نگی‌ داعشدا، گه‌یشتووه‌ته‌ (48187) خێزان كه‌ ده‌كاته‌ (245755) كه‌س. دیاره‌ ئه‌و ئامارانه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌و ئاواره‌ عه‌ره‌ب‌و كورده‌ عیراقی‌و سورییانه‌ ناگرێته‌وه‌ كه‌پێش جه‌نگی‌ داعش‌و له‌ 2011 تا حوزه‌یرانی‌ 2014 ئاواره‌ی‌ كوردستان ببوون (به‌شێكیشیان بۆ پارێزگای‌ سلێمانی‌). بۆنموونه‌:

به‌پێی داتا‌و ئاماره‌كانی‌ UNHCR، پێش جه‌نگی‌ داعش، كۆی‌ ئاواره‌كانی‌ سوریا كه‌ له‌سنوری‌ پارێزگای‌ سلێمانیدا داڵده‌درابوون، بریتیی بوون له‌ (5891) خێزان كه‌پێكهاتبوون له‌ (30048) كه‌س. به‌پێی ئامارێكی‌ تری‌ (نوسینگه‌ی‌ ئاواره‌بوون‌و كۆچ - BDM) كۆی‌ ئاواره‌كان له‌پارێزگای‌ سلێمانی‌ له‌ 2013دا (واته‌ پێش جه‌نگی‌ داعش) به‌ئاواره‌ی‌ سوریا‌و عیراقییه‌وه‌، بریتیبوون له‌ (44150) كه‌س، واته‌ (8657) خێزان. ئه‌مانه‌ لیستی‌ جیاوازیان هه‌یه‌‌و جیاكراونه‌ته‌وه‌ له‌ئاواره‌كانی‌ جه‌نگی‌ داعش. به‌و لێكدانه‌وه‌یه‌ بێت، ئاواره‌ نیشته‌جێكان له‌سنوری‌ پارێزگای‌ سلێمانی‌ له‌(300) هه‌زار كه‌س نزیك ده‌بێته‌وه‌. بۆ شوێنه‌كانی‌ تریش به‌هامان شێوه‌یه‌.

4-    له‌ڕوانگه‌ی‌ UN و ڕێكخراوه‌كانی‌ فریاكه‌وتنی‌ مرۆییه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ڕوانگه‌ی‌ وه‌زاره‌تی‌ كۆچ‌و كۆچبه‌رانی‌ عێراق‌و هه‌رێم‌و ده‌سه‌ڵاته‌ خۆجێییه‌كانی‌ پارێزگا‌و قایمقامیه‌ت‌و ناحییه‌كانه‌وه‌، كێشه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ ئاواره‌كان بۆ بریتییه‌ له‌چۆنێتی‌ دابینكردنی‌ پێداویستییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی‌ ژیان‌و گوزه‌ران له‌ڕووی‌ خۆراك‌و پێخه‌ف‌و جل‌و به‌رگ‌و... هتد. بێگومان ئه‌وانه‌ له‌ِووی‌ مرۆییه‌وه‌ كۆڵه‌كه‌ی‌ فریاكه‌وتن پێكده‌هێنن، به‌ڵام ئه‌وه‌ ئه‌سڵی‌ قه‌یرانی‌ ئاواره‌كان نییه‌، به‌ڵكو له‌ڕوانگه‌ی‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی كوردستانه‌وه‌، سه‌ره‌تای‌ قه‌یرانه‌كه‌ له‌وێوه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ له‌توانای‌ ماددی‌ هیچ كام له‌و لایه‌نانه‌دا نییه‌ ئه‌و ئاوارانه‌ به‌و قه‌باره‌ زه‌به‌للاحه‌وه‌ كۆبكه‌نه‌وه‌‌و له‌شوێنی‌ دیاریكراو (له‌چه‌شنی‌ كه‌مپه‌كان) نیشته‌جێیان بكه‌ن. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، پتر له‌ 90%ی‌ ئاواره‌كان له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ كه‌مپه‌كان‌و له‌شار‌و شارۆچكه‌كان نیشته‌جێبوونه‌. له‌هیچ شوێنێكی‌ دونیا ئاواره‌ (ئه‌ویش به‌و قه‌باره‌ زه‌به‌للاحه‌) به‌و شێوه‌یه‌ داڵده‌ نادرێ‌‌و نابرێت به‌ڕێوه‌، چ جای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌حاڵه‌تی‌ جه‌نگدا بێت له‌گه‌ڵ دوژمنێك (واته‌ داعش) كه‌ بۆ خۆی‌ له‌ڕه‌حمی‌ ئه‌و تایفه‌ سوننییه‌وه‌ له‌دایكبووبێ‌ كه‌ خودی‌ ئاواره‌كان (وه‌ك سوننه‌گه‌رایی) له‌دژی‌ شیعه‌گه‌رایی لارییان لێی‌ نییه‌. دیاره‌ لێره‌دا مه‌به‌ستمان عه‌قیده‌‌و بیروباوه‌ڕیانه‌ نه‌ك ئینتیمای‌ ڕێكخراوه‌یی بۆ داعش، هه‌رچه‌نده‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ ژماره‌یه‌كی‌ نه‌زانراویان تیادایه‌ كه‌ به‌نهێنی‌ خزاونه‌ته‌ ناو ئاواره‌كانه‌وه‌، به‌ به‌ڵگه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ تاكو ئێستا ته‌نها له‌سنوری‌ پارێزگای‌ سلێمانیدا پتر له‌دووسه‌د كه‌سیان لێده‌ستگیر كراوه‌. بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی‌ زیاتری‌ ئیشكالییه‌تی‌ نیشته‌جێكردنی‌ ئاواره‌كان له‌كه‌مپه‌كان‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ كه‌مپه‌كاندا،

پارێزگای‌ سلێمانی‌ وه‌ك نموونه‌ باسده‌كه‌ین. پێشتر باسمان له‌وه‌كرد كه‌ له‌سنووری‌ پارێزگای‌ سلێمانیدا (48187) خێزان‌و (245755) ئاواره‌ی‌ جه‌نگی‌ داعش نیشته‌جێبوونه‌، ئه‌وه‌ سه‌ره‌ڕای‌ (8657) خێزان‌و (44150) ئاواره‌ی‌ سوری‌‌و عێراقی‌ كه‌ پێش جه‌نگی‌ داعش نیشته‌جێی‌ ئه‌و پارێزگایه‌ بوونه‌. پرسیاره‌كه‌ ئه‌مه‌یه‌:

 چه‌ند كه‌س‌و خێزان له‌و ئاوارانه‌ له‌كه‌مپه‌كاندا نیشته‌جێن‌و چه‌ندی‌ تریان به‌شار‌و شارۆچكه‌كاندا بڵاوبونه‌ته‌وه‌؟ با له‌م ژمارانه‌ ورد بینه‌وه‌: له‌كه‌مپی‌ ناو شارۆچكه‌ی‌ عه‌ربه‌ت كه‌ (ترانزێت كه‌مپ)ه‌، ته‌نها (1500) هه‌زار‌و پێنج سه‌د خێزان كه‌ ده‌كاته‌ (7650) ئاواره‌ نیشته‌جێن. دووه‌م، له‌كه‌مپی‌ ئاشتی‌ له‌عه‌ربه‌ت، ته‌نها (920) خێزان‌و (4692) ئاواره‌ نیشته‌جێن. سێیه‌م، له‌كه‌مپی‌ باریكه‌ (1250) خێزان‌و (6375) كه‌س نیشته‌جێن. چواره‌م، له‌كه‌مپی‌ به‌رزنجه‌ ته‌نها (600) خێزان‌و (3060) ئاواره‌ نیشته‌جێن. پێنجه‌م، له‌كه‌مپی‌ سیته‌ك كه‌ به‌كابینه‌كان ناسراوه‌، شوێنی‌ (500) خێزان ئاماده‌كراوه‌، به‌ڵام ته‌نها نزیكه‌ی‌ (100) خێزانی‌ بۆچووه‌ له‌و خێزانه‌ كریستیانانه‌ی‌ له‌ناو شاری‌ سلێمانی‌ نیشته‌جێبوونه‌‌و كه‌مپی‌ سیته‌ك به‌تایبه‌تی‌ بۆ ئه‌وان ئاماده‌كراوه‌، به‌ڵام دیاره‌ ئاماده‌ نه‌بوونه‌ شار جێبهێڵن.

شه‌شه‌م، كه‌مپی‌ قۆره‌تو له‌گه‌رمیان كه‌ له‌وێش ته‌نها نزیكه‌ی‌ (1500) خێزان‌و (7650) ئاواره‌ نیشته‌جێبوونه‌. هه‌موو كه‌مپه‌كانی‌ سلێمانی‌ بریتین له‌و چه‌ند كه‌مپه‌ی‌ ئاماژه‌یان بۆ كرا. كه‌وابوو، له‌كۆی‌ (56844) خێزان كه‌ ده‌كاته‌ (289904) ئاواره‌، ته‌نها (5870) خێزان‌و (29937) ئاواره‌یان نیشته‌جێی‌ كه‌مپه‌كانن كه‌ ده‌كاته‌ 10.3% ی‌ كۆی‌ ئاواره‌كان، واته‌ نزیكه‌ی‌ 90% ی‌ ئاواره‌كان بوونه‌ته‌ بارگرانییه‌كی‌ ئاشكرا به‌سه‌ر شار‌و شارۆچكه‌كانه‌وه‌‌و به‌خواست‌و ئاره‌زووی‌ خۆیان شوێنی‌ نیشته‌جێبوونی‌ خۆیان هه‌ڵبژاردووه‌. ئه‌م دیارده‌یه‌ كه‌ بووه‌ به‌دیفاكتۆ، زنجیره‌یه‌ك لێكه‌وته‌ی‌ ڕاسته‌وخۆ‌و ناڕاسته‌خۆی‌ به‌دوای‌ خۆیدا هێناوه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ری‌ ڕیشه‌یی‌و پلان بۆ داڕێژراویان بۆ نه‌كرێت، كاریگه‌ری‌ نه‌گه‌تیڤیان ده‌بێت بۆ سه‌ر ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی كوردستان.

لێكه‌وته‌كانی‌ قه‌یرانی‌ ئاواره‌كان

1-    مه‌ترسیدارترین لێكه‌وته‌ی‌ دیارده‌ی‌ ئه‌م ئاواره‌بوونه‌ به‌لێشاوه‌ی‌ قوربانییه‌كانی‌ جه‌نگی‌ داعش بۆكوردستان، كه‌زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌زۆریان عه‌ره‌بی‌ سوننه‌ن‌و رێژه‌یه‌كی‌ كه‌میان كوردانی‌ ئێزیدی‌و شه‌به‌ك‌و كریستیانه‌كانن، گۆڕینی‌ باری‌ دیمۆگرافیی‌ ناوچه‌ جیاجیاكانی‌ كوردستانه‌ به‌ره‌و تێكدانی‌   به‌لاَنسی‌ ئیتنی‌-نه‌ته‌وه‌یی‌، به‌تایبه‌تی‌ له‌ناوچه‌كانی‌(140)دا. ئه‌و گۆڕانكارییه‌ له‌باری‌ دیمۆگرافیی‌ كوردستاندا‌و به‌و جۆرو قه‌باره‌ زه‌به‌للاحه‌ی‌ له‌م ڕاپۆرته‌دا به‌ئامار‌و داتاوه‌ پێشبینیمان كردووه‌، ئه‌گه‌ر سه‌ربگرێ، ده‌بێته‌ زه‌برێكی‌ كه‌مه‌ر شكێنی‌ ستراتیژی‌ بۆئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كوردستان‌و ده‌بێته‌ سه‌ركه‌وتنێكی‌ مێژوویی‌ بۆسیاسه‌تێكی‌ مۆدێرن‌و هێمنانه‌ی‌ به‌عه‌ره‌بكردنی‌ كوردستان له‌ژێر پۆششی‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤ‌و ئازادی‌ نیشته‌جێبوون‌و دیموكراسیدا.

2-    ئه‌وبۆچوون‌و لێكدانه‌وه‌یه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ ، به‌دیوه‌كه‌ی‌ تریدا بۆ ئێزدی‌‌و شه‌به‌ك‌و كریستیانه‌كانیش راسته‌. واته‌ ئێزیدییه‌كان‌و شه‌به‌ك‌و كریستیانه‌كانیش له‌سبه‌ی‌ رۆژدا له‌به‌ر هه‌رهۆكارێك بووبێت ئه‌گه‌ر نه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ زیدی‌ خۆیان، واتای‌ ده‌ست هه‌ڵگرتنه‌ له‌وناوچه‌ كوردستانیانه‌ كه‌مادده‌ی‌ (140) ده‌یانگرێته‌وه‌. واته‌ ، به‌بێ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و ناوچانه‌ له‌رووی‌ دیمۆگرافییه‌وه‌ به‌عه‌ره‌بكرابن، دانیشتوانی‌ ئه‌و ناوچانه‌ خۆیان ده‌ستیان لێهه‌ڵگرن‌و هه‌تاهه‌تایه‌ راده‌ستی‌ موسڵیان بكه‌ن.

3-    ئه‌گه‌ر نیشته‌جێبوونی‌ ئاواره‌كان له‌رێگای‌ گواستنه‌وه‌ی‌ فۆرمی‌ خۆراك‌و له‌سبه‌ی‌ رۆژدا گواستنه‌وه‌ی‌ ناسنامه‌ی‌ باری‌ كه‌سێتییه‌وه‌ ببێت به‌نیشته‌جێبوونی‌ هه‌میشه‌یی، ئه‌ویش بۆله‌شكرێكی‌ عه‌ره‌بی‌ سوننه‌ی‌ ملێون‌و نیوی‌، ئیدی‌ ده‌بێت چاوه‌ڕوانی‌ ئه‌وه‌بین:
3/1  كورد ده‌ستهه‌ڵگرێت له‌بانگه‌شه‌ی‌ كوردستانی‌بوونی‌ ناوچه‌كانی‌ (140)، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قین، چونكه‌ عه‌ره‌ب تیایاندا ده‌بێ به‌زۆرینه‌و هه‌رگیز له‌رێی ریفراندۆمه‌وه‌ ناگه‌رێنه‌وه‌ سه‌ركوردستان. كاتی‌ خۆی‌، له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنی‌ جه‌نگی‌ داعش‌و رزگار كردنی‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی‌ (140)، به‌رێز مه‌سعود بارزانی‌ له‌هه‌ڵچونێكدا رایگه‌یاند: ((مادده‌ی‌ 140 ته‌واوبوو.. پێشمه‌رگه‌ جارێكی‌ تر له‌وناوچانه‌ ناكشێته‌وه‌)). به‌لاَم واقیعه‌كه‌ به‌جۆرێكی‌ تره‌: راسته‌ مادده‌ی‌ (140)كۆتایی پێدێت، به‌لاَم له‌رێگای‌ گۆرینی‌ باری‌ دیمۆگرافی‌‌و به‌عه‌ره‌بكردنی‌ هێمنانه‌وه‌ ‌و له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ شۆفێنیزمی‌ عه‌ره‌بیدا (به‌سوننه‌و شیعه‌وه‌).

3/2 نیشته‌جێبوونی‌ هه‌میشه‌یی پتر له‌ملیۆن‌و نیوێك عه‌ره‌بی‌ سوننه‌ له‌كوردستان‌و دابه‌ش بوونیان به‌سه‌ر هه‌ر چوار پارێزگاكه‌دا(دهۆك، هه‌ولێر، سلێمانی‌ ، كه‌ركوك) ، سه‌ره‌ڕای‌ خانه‌قین، كه‌ده‌كه‌نه‌ نزیكه‌ی‌ 25%ی‌ دانیشتوانی‌ كوردستان، له‌سبه‌ی‌ رۆژدا وه‌ك هه‌ر هاولاَتییه‌كی‌ كوردستانی‌ مافی‌ ئه‌وه‌یان ده‌بێت خۆیان رێكبخه‌ن‌و بچنه‌ ناو ململانێ‌و پرۆسی‌ سیاسییه‌وه‌ له‌كوردستاندا‌و بریار له‌جه‌نگ‌و ئاشتی‌‌و چاره‌نووسی‌ كوردستان بده‌ن‌و داوای‌ پۆستی‌ سیادی‌ بكه‌ن!.

3/3  هه‌ڵتۆقینی‌ ئه‌م قه‌ومه‌ تازه‌یه‌ له‌كوردستاندا‌و بوونیان به‌دیفاكتۆ، واده‌كات له‌سبه‌ی‌ رۆژدا به‌غدای‌ شیعی به‌ناوی‌ عروبه‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌موو كاروبارو كیشه‌یه‌كیان بێته‌ وه‌لاَم‌و هه‌ڕه‌شه‌ی‌ كوردستانیان پێبكات. بێگومان هه‌رچی‌ عه‌ره‌ب‌و ولاَتانی‌ عه‌ره‌بی‌‌و كۆمكاری‌ ولاَتانی‌ عه‌ره‌بیش هه‌ن ، به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌بنه‌ پارێزه‌رو قولاَیی ستراتیژی‌ بۆ ئه‌و كه‌مایه‌تییه‌ عه‌ره‌بییه‌ له‌كوردستاندا. له‌ ئه‌نجامدا مادده‌یه‌كی‌ تر به‌ناوی‌(141)ه‌وه‌ ده‌هێنرێته‌ ناوجه‌رگه‌ی‌ پارێزگاكانی‌ سلێمانی‌‌و هه‌ولێر‌و دهۆكه‌وه‌، بێگومان دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ (140) بۆعه‌رب یه‌كلا‌و ساغده‌كرێنه‌وه‌. له‌حاڵه‌تێكی‌ وادا، هه‌ڵگیرسانی‌ جه‌نگ ده‌بێته‌ نزیكترین ئه‌گه‌ر.

3/4   ئه‌گه‌ر ئه‌‌و نیشته‌جێبوونه‌ ببێت به‌ دیفاكتۆ، ڕێك به‌ واتای سه‌ركه‌وتنی‌ پیلانه‌ ستراتیژییه‌كه‌ی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ فه‌رمانڕه‌وای ناوه‌ڕۆك شیعه‌ی‌ به‌غدا دێت كه‌ به‌ پێی‌ پیلانێكی‌ سیستماتیك جێبه‌جێی ده‌كات، له‌لایه‌كه‌وه‌ بۆ پاكتاوی‌ تایفیی‌ سوننه‌كان‌و ڕێگاگرتنی‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ یان بۆ زێدی‌ خۆیان، له‌ لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ بۆ جێبه‌جێ‌ كردن‌و داسه‌پاندنی‌ سیاسه‌تێكی‌ نوێی‌ به‌عه‌ره‌بكردنی‌ هێمنانه‌ی‌ كوردستان به‌ گشتی‌‌و ناوچه‌كانی‌ 140 به‌ تایبه‌تی‌.

3/5  تاكو ئێستا به‌وه‌ ناچێت ده‌سه‌لاَتی‌ فه‌رمانڕه‌وای هه‌رێمی‌ كوردستان دركی‌ به‌ مه‌ترسییه‌ ستراتیژییه‌كانی‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ كرد بێت، چونكه‌ ئه‌وه‌نده‌ نوقمی‌ ململانێ‌ به‌رژه‌وه‌ند خواز‌و ده‌سه‌لاَتخوازه‌ حیزبییه‌كانه‌‌و هه‌موو گه‌لی‌ كوردستانی‌ پێوه‌ سه‌رقاڵ كردووه‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك به‌ لای ئه‌و كه‌یسه‌ ستراتیژییه‌وه‌ نه‌چووه‌، ته‌نها ئیداره‌ی‌ كه‌ركوك نه‌بێت كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ڕایگه‌یاند كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك پابه‌ندی‌ بڕیاری‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ عه‌بادی‌ نابن بۆ گواستنه‌وه‌ی‌ فۆرمی‌ خۆراكی‌ خێزانه‌ ئاواره‌ عه‌ره‌به‌كان بۆ پارێزگای‌ كه‌ركوك. ئه‌ی‌ باقی‌ سه‌ركرده‌كانی‌ تری‌ كوردستان‌و ده‌سه‌لاَته‌ ئیدارییه‌ خۆجێیه‌كان له‌ كوێ‌ نوستوون؟ ئه‌مه‌ ئیتر كووپه‌ی‌ شه‌رابه‌كه‌ نییه‌ كه‌ ده‌شكێنرێ، به‌ڵكو خه‌یام گوته‌نی‌: ڕه‌زه‌ ترێكه‌یه‌ ده‌سووتێنرێ‌!

3/6  سه‌رتاپای‌ ئه‌م ڕاپۆرته‌ له‌سه‌ر پێشبینی‌ ڕه‌شبینانه‌ بنیاتنراوه‌، چونكه‌ كه‌یسه‌كه‌ بۆ خۆی‌ كه‌یسێكی‌ ڕه‌شه‌‌و به‌رامبه‌ره‌كانمان‌و ده‌وروبه‌رمان به‌ چاویلكه‌ی‌ ڕه‌ش ده‌ڕواننه‌ دونیا‌و به‌ ئالاَ ڕه‌ش‌و سه‌وزه‌ تایفییه‌كانیانه‌وه‌ ده‌یانه‌وێ‌ هه‌موو ژیان ڕه‌ش بكه‌ن. ئه‌وه‌ی‌ ئێمه‌ لێی‌ ده‌ترساین‌و له‌م ڕاپۆرته‌دا به‌ ئامار‌و شیكردنه‌وه‌ ئاماژه‌مان بۆ كرد، زۆر خێرا‌و خێراتر له‌ چاوه‌ڕوانییه‌كانی‌ ئێمه‌ خه‌ریكه‌ دێنه‌ دی‌‌و له‌ په‌نا گوێی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ نا به‌ر په‌رسی‌ كوردییه‌وه‌‌و به‌ به‌رچاویانه‌وه‌ جێبه‌جێده‌كرێن. له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌م ڕاپۆرته‌م ته‌واو كرد بوو، خه‌ریكی‌ پاكنوسكردنی‌ بووم، له‌ هه‌واڵه‌كاندا گوێم لێبوو كه‌ وه‌زاره‌تی‌ بازرگانیی عێراق بڕیاری داوه‌ فۆڕمی‌ خۆراكی‌ (5200) خێزانی‌ عه‌ره‌بی‌ نیشته‌جێی‌ سه‌یدسادق‌و شاره‌زوور‌و عه‌ربه‌ت بگوازێته‌وه‌ بۆ ئه‌و قه‌زا‌و ناحیانه‌.

 به‌ڕێوه‌به‌ری‌ ناحییه‌ی‌ عه‌ربه‌تیش هه‌واڵه‌كه‌ی‌ پشتڕاستكرده‌وه‌. له‌ هه‌مانكاتدا، هه‌ر له‌ 30\7 دا له‌ كه‌ناڵێكی‌ عه‌ره‌بیی‌  عێراقییه‌وه‌هه‌واڵی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ (8000) فۆرمی‌ خۆراكی‌ خێزانه‌ ئاواره‌كانی‌ ڕاگه‌یاند كه‌ نیشته‌جێی‌ ناو شاری‌ سلێمانین، ئه‌ویش هه‌ر به‌ بڕیاری‌ وه‌زاره‌تی‌ بازرگانی‌ عێراق. له‌به‌ر گرنگیی‌ هه‌واڵه‌كه‌‌و بۆ پشتگیریی‌ له‌ پێشبینییه‌ ڕه‌شبینه‌كانم، به‌ پێویستم زانی‌ ئه‌و بڕگه‌یه‌ بخزێنمه‌ نا‌و ڕاپۆرته‌كه‌وه‌‌و دووپاتی‌ بكه‌مه‌وه‌ كه‌ به‌رپرسانی‌ كوردستان یان نابه‌رپرسن به‌رامبه‌ر به‌ چاره‌نوسی‌ كوردستان‌و ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و به‌شتێكی‌ زیاده‌‌و توڕه‌ هات ده‌زانن، یان ئاگادارن‌و له‌ به‌ر هۆكاری‌ پشتی‌ په‌رده‌وه‌ (واته‌ پیلانگێڕی‌‌و سه‌فقه‌ی‌ پشتی‌ په‌رده‌وه‌) چاو پۆشی‌ ده‌كه‌ن، یان هیچ له‌ سیاسه‌ت‌و به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی‌‌و ستراتیژیی‌ گه‌ل‌و نیشتیمان تێناگه‌ن ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ خۆیان‌و شه‌ڕه‌ كورسی‌ نه‌بێت. كه‌ی‌ تێده‌گه‌ن وا خه‌ریكه‌ ڕه‌ز ده‌سووتێ‌؟ (ئه‌م بڕگه‌یه‌م له‌ 31\7 ئیزافه‌ كرد).

4-  لێكه‌وته‌‌ومه‌ترسییه‌كی‌ هه‌نووكه‌یی‌‌و ئاینده‌یی‌ نیشته‌جێبوونی‌ به‌ لێشاوی‌ ئاواره‌كان له‌ شار‌و شارۆچكه‌كانی‌ كوردستاندا په‌یوه‌ندی‌ به‌ ئاسایشیی‌ ناوخۆی‌ كوردستانه‌وه‌ هه‌یه‌.كاریگه‌ریی‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی‌ ناوخۆوه‌ به‌ دوو ئاڕاسته‌ ده‌بێت:

4/1 ئه‌گه‌ری‌ دزه‌ كردنی‌ ئه‌ندامانی‌ سه‌ر به‌ داعش‌و گروپه‌ تیرۆریستییه‌كانی‌ تر به‌ ناوی‌ ئاواره‌ بوونه‌وه‌ بۆ كوردستان. ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ له‌ ئێستادا ڕوویداوه‌‌و به‌ڵگه‌ی‌ واقیعی‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌یسه‌لمێنێ‌ ژماره‌یه‌كی‌ نه‌زانراوی‌ ئه‌و جۆره‌ تیرۆریسته‌ ئاڕاسته‌كراوانه‌ وه‌ك تابوری‌ پێنجه‌م‌و وه‌ك شانه‌ی‌ نوستوو ڕه‌وانه‌ی‌ كوردستان كراون. له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ ئاواره‌كان به‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ سوننه‌ مه‌زهه‌بن‌و پتر له‌ ده‌ ساڵه‌ له‌نا‌و جه‌رگه‌ی‌ جه‌نگێكی‌ تایفیی‌ به‌رده‌وامدا بوونه‌‌و له‌ فه‌راغی‌ سیاسی‌‌و فیكریدا ده‌ست‌و په‌نجه‌‌وهزر‌و ژیانیان له‌گه‌ڵ ده‌مارگیریی‌ تایفی‌‌و جه‌نگی‌ تایفیدا نه‌رم كردووه‌‌و به‌ بڕواوه‌ یان به‌ ناچاری‌ بوونه‌ته‌ جه‌ماوه‌ری‌ لایه‌نگری‌ گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان، به‌تایبه‌تی‌ داعش. 

ئه‌مانه‌ به‌ حوكمی‌ پێكهاته‌ی‌ مه‌زهه‌بییانه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌ حوكمی‌ ئه‌و ناوچه‌ جوگرافیانه‌وه‌ كه‌ لێیه‌وه‌ هاتوون‌و چه‌ندین ساڵه‌ ناوچه‌ی‌ جه‌نگی‌ تایفی‌‌و ژێر ده‌سه‌لاَتی‌ ڕاسته‌وخۆ‌و ناڕاسته‌وخۆی‌ گروپه‌ توندڕه‌وه‌ سوننییه‌كان بوون، هه‌زاران كوڕ‌و گه‌نجیان له‌ چه‌كهه‌ڵگرانی‌ ئه‌و گروپانه‌ن‌و ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ خێزانی‌ بێسه‌رپه‌رشتیان له‌ناو ئاواره‌كاندان كه‌ كه‌سێك یان زیاتر یان  له‌ به‌ره‌كانی‌ جه‌نگدان‌و خێزانه‌كانیان ڕه‌وانه‌ی‌ كوردستان كردووه‌. به‌پێی ئاماره‌ مه‌یدانییه‌كان، بۆ نموونه‌ سه‌باره‌ت به‌ ئاواره‌كانی‌ نیشته‌جێی‌ پارێزگای سلێمانی‌، به‌ پێی‌ شوێنی‌ نیشته‌جێبوون‌و زێدی‌ خۆیان به‌م جۆره‌ دابه‌شبوونه‌:



  

تێبینی‌: ئه‌م خشته‌یه‌ له‌ ئاماره‌ په‌رت‌و بلاَوه‌كانه‌وه‌ له‌ لایه‌ن نوسه‌ره‌وه‌ ئاماده‌كراوه‌
      بێجگه‌ له‌ ئاواره‌كانی‌ پارێزگای نه‌ینه‌وا كه‌ حیسابی‌ تایبه‌تی‌ بۆ ده‌كرێت، له‌و خشته‌یه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ 89%ی‌ ئاواره‌كانی‌ نیشته‌جێی‌ سلێمانی‌ له‌ ناوچه‌كانی‌ جه‌نگی‌ داعشه‌وه‌ هاتوون‌و به‌ ناچاریی به‌شێكبوونه‌ له‌ جه‌ماوه‌ری‌ سوننه‌ی‌ ژێر ده‌سه‌لاَتی‌ داعش كه‌ به‌ ڕاده‌ی‌ جیاجیا له‌ ژێر كاریگه‌ریی‌ چه‌ندین سالِه‌ی‌ هزری‌ سوننه‌گه‌رایی توندڕه‌وی ته‌كفیریدا بوونه‌. سه‌باره‌ت به‌ ئاواره‌كانی‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا به‌و جۆره‌ی‌ ئاواره‌كانی‌ پارێزگاكانی‌ تر نییه‌، چونكه‌ به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ ئه‌و ڕێژه‌یه‌ (11%) پێكهاتوون له‌ كوردانی‌ ئێزیدی‌‌و شه‌به‌ك‌و كریستیانه‌كان له‌گه‌ڵ ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆر كه‌می‌ عه‌ره‌بی‌ موسڵ. به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، ناكرێ‌ ئێمه‌ حوكمی‌ ڕه‌ها بده‌ین‌و هه‌موو ئاواره‌ سوننه‌كان به‌ داعش ئه‌ژمار بكرێن، به‌لاَم به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ژماره‌یه‌كی‌ نه‌زانرا‌و له‌ ئه‌ندامانی‌ داعشیان تێدایه‌ له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌رێكی‌ فراوانی‌ لایه‌نگرانی‌ داعش‌و گروپه‌ توندڕه‌وه‌ ته‌كفیریه‌كانی‌ تر كه‌ پتر له‌ ده‌ ساڵه‌ لانه‌یان تێدا كردووه‌. ئه‌گه‌ر ئاواره‌كان له‌ كه‌مپه‌كاندا نیشته‌جێبكرابان، مه‌ترسی‌ ئه‌وتۆیان بۆ سه‌ر ئاسایشی‌ كوردستان نه‌ده‌بوو، به‌لاَم ئێستا وه‌ك دیفاكتۆیه‌ك كه‌ به‌ شار‌و شارۆچكه‌كاندا بلاَوبوونه‌ته‌وه‌، هه‌ڵه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ ده‌بێت له‌ ڕووی‌ ئه‌منییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر حیسابی‌ تابوری‌ پێنجه‌میان بۆ نه‌كرێ. ئه‌وه‌ ئیتر ئه‌ركی‌ دام‌و ده‌زگا ئه‌منی‌‌و هه‌واڵگری‌‌و ئیدارییه‌كانه‌ به‌ پلانی‌ تۆكمه‌و به‌ وردیی‌ به‌ دواداچوون بۆ ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌‌و مه‌ترسییه‌ په‌نهانه‌ هه‌نووكه‌یی‌‌و ئاینده‌ییه‌ بكه‌ن.

4/2  ئاڕاسته‌ی‌ دووه‌می‌ كاریگه‌ریی‌ بلاَوبوونه‌وه‌ی‌ ئاواره‌كان به‌ شار‌و شارۆچكه‌كاندا به‌سه‌ر ئاسایشی‌ ناوخۆی‌ كوردستانه‌وه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌  ئه‌گه‌ری‌ په‌ره‌پێدانی‌ هزری‌ سه‌له‌فی‌ – داعشیی‌ – ته‌كفیرییه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ ناو كۆمه‌ڵگای‌ كوردیدا ئه‌گه‌ری‌ دروستبوونی‌ هێڵی‌ ڕێكخراوه‌یی‌ – نهێنی‌ توندڕه‌و له‌ئارادایه‌، چ بۆ ته‌جنید كردنی‌ گه‌نجانی‌ توندڕه‌‌و ‌و ڕه‌وانه‌كردنیان بۆ ڕیزه‌ چه‌كداره‌كانی‌ داعش، یان ئاماده‌كردنی‌

هه‌مه‌لایه‌نه‌ی‌ ئه‌و ڕێكخستنانه‌ بۆ ئه‌نجامدانی‌ كار‌و ئه‌ركی‌ ئاینده‌یی‌، یان به‌كارهێنانی‌ وه‌ك تابوری‌ پێنجه‌م. بێگومان پتر له‌ 25 ساڵه‌ ڕه‌وتی‌ ئیسلامی‌ سیاسیی‌ سه‌له‌فیی‌ ته‌كفیریی‌ توندڕه‌‌و له‌ كوردستاندا هه‌بوونه‌‌و به‌شێكیان له‌ دوای‌ ڕاپه‌ڕینی‌(1991) په‌یوه‌ندییان به‌ قاعیده‌وه‌ هه‌بووه‌ له‌ ئه‌فغانستان. ئه‌وانه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ هزری‌ وه‌هابیزم‌و ته‌كفیركردنی‌ گشتی‌ كۆمه‌ڵگای‌ كورده‌واری‌، تاوانی‌ جۆرا‌و جۆریان ئه‌نجامداوه‌. پاشانیش به‌ هۆی‌ شكست‌و پاشه‌كشه‌ی‌ سه‌ربازییان له‌ ناوچه‌ی‌ هه‌ورامان‌و په‌یوه‌ستبوونی‌ ڕێكخراوی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ ئیسلامی‌ (كۆمه‌ڵی‌ ئیسلامیش كه‌ له‌وان جیاببوونه‌وه‌)وه‌كو دوو ڕێكخراوی‌ دایك بۆ ئه‌و گروپه‌ توندڕه‌وانه‌ به‌ پڕۆسه‌ی‌ سیاسی‌ دیموكراتیه‌وه‌ له‌ كوردستاندا‌و گۆڕینی‌ تاكتیكه‌كانیان له‌ توندڕه‌وییه‌وه‌ بۆ ئیسلامی‌ سیاسیی‌ میانڕه‌‌و، بوونه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و گروپه‌ توندڕه‌وه‌ ته‌كفیرییانه‌ به‌ ڕووكه‌ش هه‌ڵبوه‌شێنه‌وه‌‌و بپووكێنه‌وه‌، به‌لاَم له‌ واقعدا به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ ئه‌ندامه‌كانیان خزانه‌ ناو میانڕه‌وه‌كانه‌وه‌( كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا هاو سه‌نگه‌ر بوونه‌). له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ له‌ ماوه‌ی‌ سالاَنی‌ ڕابردوودا ڕه‌وتێكی‌ سه‌له‌فی‌ وه‌هابیی‌ ته‌كفیریی‌ له‌ ژێر پۆششی‌ بانگخوازیدا به‌ ئاشكرا‌و به‌ نهێنی‌ به‌ كوردستاندا بلاَوبۆته‌وه‌.په‌یوه‌ندی‌ كردنی‌ سه‌دان گه‌نجی‌ كورد به‌ داعشه‌وه‌ له‌ سوریا‌و له‌ عێراق، خۆی‌ له‌ خۆیدا به‌رهه‌می‌ ئه‌و پاشخانه‌ مێژووییه‌ هزری‌‌و ئیسلامییه‌ سیاسیه‌یه‌‌و دیارده‌یه‌كی‌ هه‌ڵتۆقیوی‌ بێ‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ك نه‌بووه‌‌و نییه‌. ئیسلامی‌ سیاسی‌‌و نوێنه‌ره‌كانیان له‌ كوردستاندا بۆ خۆیان هه‌ر چۆنێك تۆمه‌ته‌كه‌ له‌ خۆیان دوور بخه‌نه‌وه‌، به‌ تایبه‌تی‌ سه‌له‌فییه‌ وه‌هابییه‌كان‌و كۆنه‌ توندڕه‌وه‌كانی‌ جاران‌و میانڕه‌وه‌كانی‌ ئێستا، به‌لاَم ناتوانن ئه‌و ڕاستییه‌ بشارنه‌وه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ بلاَوكردنه‌وه‌ی‌ هزری‌ ته‌كفیرین،

كه‌ ئه‌وه‌ش سه‌رچاوه‌‌و سه‌ره‌تا‌و بناغه‌ی‌ توندڕه‌ویی‌ ئاینیی‌‌و داعشیزم به‌ دوای‌ خۆیدا ده‌خوڵقێنی‌. ئێستاش كه‌ ئه‌و لێشاوه‌ ملێون‌و نیویه‌ی‌ ئاواره‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ سوننه‌ ڕژاونه‌ته‌ كوردستانه‌وه‌، كه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ سیخناخن له‌ توندڕه‌وانی‌ ئاڕاسته‌كراو‌و سه‌له‌فی‌ جۆرا‌و جۆر‌و لایه‌نگرانی‌ داعش‌و هزری‌ ته‌كفیری‌، بۆ ئیسلامگه‌راكانی‌ كوردستان وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ ئه‌سحابه‌كانی‌ پێغه‌مبه‌ر زیندوو بوو بێتنه‌وه‌‌و به‌ هیجره‌ت ڕوویان له‌ كوردستان كرد بێ. به‌یه‌كگه‌یشتنی‌ هه‌موو ئه‌و لایه‌نانه‌‌و به‌یه‌كتر ئاشنا بوون‌و شادبوونه‌وه‌یان، زۆر به‌ ئاسانی‌‌و له‌ ڕێگه‌ی‌ مزگه‌وته‌كانه‌وه‌ ئازادانه‌ ئه‌نجام ده‌درێ‌‌و هیچ هێزێكیش نییه‌ له‌ كوردستاندا بتوانێت پێشیان پێبگرێت. ئاشكرا نییه‌ ئاقیبه‌تی‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ هزری‌‌و كۆمه‌لاَیه‌تییه‌ ئیسلامییه‌ چی‌ ده‌بێت، به‌لاَم ده‌كرێت پێشبینی‌ خراپترین سینارێۆی‌ بۆ بكرێت بۆ هه‌نووكه‌‌و ئاینده‌ش. دۆزینه‌وه‌یان ئاسانه‌. هه‌ر خێزانێكی‌ ئاواره‌ به‌بێ‌ كه‌فاله‌تێكی‌ كورد ناتوانێت بێته‌ كوردستانه‌وه‌. ده‌كرێت له‌و كه‌فیلانه‌ بكۆڵرێته‌وه‌‌و بزانرێت كامه‌‌و چه‌ندیان سه‌ر به‌ ڕه‌وته‌ ئیسلامییه‌ سیاسی‌‌و سه‌له‌فییه‌كانن‌و بوونه‌ به‌ كه‌فیلی‌ كێ‌؟ هه‌ر له‌و رێگایه‌شه‌وه‌ ده‌كرێت هه‌موو كه‌فیله‌ گه‌نده‌ڵه‌كانیش بدۆزرێنه‌وه‌ كه‌ به‌ پاره‌‌و به‌رتیل كه‌فاله‌ت ده‌كه‌ن.

5-   لێكدانه‌وه‌یه‌كی‌ نادروست‌و كورتبینانه‌ی‌ باو هه‌یه‌ به‌رامبه‌ر به‌ هاتنی‌ به‌ لێشاوی‌ ئاواره‌كان بۆ كوردستان گوایه‌ زۆر سودمه‌ند بووه‌ بۆ ئابوری‌ كوردستان‌و بووه‌ به‌ خێر‌و به‌ره‌كه‌ت بۆ جووڵه‌ پێكردنی‌ بازاڕ. ده‌كرێ‌ ئه‌و لێكدانه‌وه‌یه‌ ناوبنرێ‌ (هه‌ڵوێستی‌ ئه‌هلی‌ بازاڕ)، كه‌ ته‌نها سوود‌و قازانجی‌ به‌ر ته‌سكی‌ خۆی‌ له‌به‌ر چاوه‌‌و هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ بالاَكانی‌ گه‌لی‌ كوردستانه‌وه‌ نییه‌. ته‌نانه‌ت هه‌ندێك له‌ به‌رپرسه‌ سیاسییه‌كان‌و لێكۆڵیاره‌ ئابوورییه‌كان‌و ئه‌ندامانێكی‌ په‌رله‌مانیش ئه‌‌و هه‌ڵوێسته‌ی‌ ئه‌هلی‌ بازاڕیان هه‌یه‌‌و به‌رگری‌ لێده‌كه‌ن. ئه‌وانه‌ی‌ سوودمه‌ند بوونه‌ له‌ هاتنی‌ پتر له‌ ملیوَن‌و نیوێك ئاواره‌ بۆ كوردستان، توێژگه‌لێكی‌ جیا جیان، هه‌ر له‌ دوكانداره‌كانه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ چێشتخانه‌ میللیه‌كان، ئوتێل‌و مۆتێله‌ هه‌رزانباییه‌كان، خاوه‌ن ته‌كسییه‌كان، ده‌یان هه‌زار خاوه‌ن خانوو شوقه‌ی‌ به‌كرێدرا‌و، دكتۆر‌و ده‌رمانخانه‌كان، موختاری‌ گه‌ڕه‌كه‌كان‌و عه‌ریزه‌ نووسه‌كان، هه‌زاران ورده‌ گه‌نده‌ڵكاری‌ تازه‌ كه‌ به‌ پاره‌‌و به‌رتیل كه‌فاله‌ت بۆ خێزانه‌ عه‌ره‌به‌كان ده‌كه‌ن‌و ئاسانكاریی‌ نیشته‌جێبوونیان بۆ ده‌كه‌ن، كۆمپانیاكانی‌ ئاسیاسێڵ‌و كۆڕه‌ك‌و زه‌ین، ...تاد...تاد. ڕاسته‌ به‌ هاتنی‌ به‌ لێشاوی‌ ئه‌و له‌شكره‌ ملێۆنییه‌ی‌ ئاواره‌كان جووڵه‌یه‌كی‌ به‌رچاو كه‌وتۆته‌ بازاڕی‌ كوردستانه‌وه‌، به‌لاَم بارته‌قای‌ ئه‌وه‌و زۆر زیاتریش زیانی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌ ئابووری‌ كوردستان گه‌یاندووه‌ كه‌ ده‌كرێ‌ لێره‌دا ئاماژه‌ بۆ به‌شێك له‌و لێكه‌وته‌ نه‌رێنیانه‌ بكه‌ین:

5/1   سه‌باره‌ت به‌ خزمه‌تگوزارییه‌ ته‌ندروستییه‌كان ، مه‌به‌ستمان حكومییه‌كانه‌، لۆدێكی‌ قورس كه‌وتۆته‌ سه‌رنه‌خۆشخانه‌ گشتییه‌كان‌و بنكه‌ ته‌ندروستییه‌كان‌و ده‌رمانخانه‌كانیان كه‌ هه‌ر هه‌مووی‌ به‌ خۆڕاییه‌. ئێستا به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ سه‌ردانكه‌رانی‌ ئه‌و شوێنانه‌ له‌ ئاواره‌كانن كه‌ به‌هۆی‌ هه‌لومه‌رجی‌ پێشووی‌ ژیانیان‌و ئه‌‌و باره‌ ناله‌باره‌ی‌ زۆربه‌یان تیایدا ده‌ژیان، پێویستی‌ زیاتریان به‌ چاره‌سه‌ری‌ پزیشكی‌‌و ده‌رمان هه‌یه‌. دیاره‌ له‌ سایه‌ی ئه‌م قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌ی‌ ئێستای‌ كوردستانیشدا دابینكردنی‌ ئه‌م هه‌موو خزمه‌تگوزارییه‌ هه‌روا ئاسان نییه‌، هه‌ر بۆ نموونه‌ ته‌ندروستی‌ پارێزگای‌ سلێمانی‌ تاكو ئێستا بای‌ پتر له‌ چل ملیار دینار ده‌رمانی‌ به‌ قه‌رزی‌ كۆمپانیاكان دابینكردووه‌ كه‌ توانای‌ دانه‌وه‌ی‌ نییه‌. ئه‌ویش له‌ حاڵێكدا هیچ كامێك له‌‌و سوودمه‌ندانه‌ی‌ ئه‌هلی‌ بازاڕ ئاماده‌ نین یه‌ك تاكه‌ دیناریش وه‌ك باج بده‌ن به‌ خه‌زێنه‌ی‌ كوردستان. دیاره‌ ئه‌مه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ ولاَتی‌ مشه‌خۆرانه‌‌و ده‌ره‌نجامی‌ سیستمی‌ ئابووری‌ ره‌یعیه‌.

5/2  له‌ بواری‌ خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییه‌كانی‌ ئاو‌و كاره‌با، كوردستان له‌ سلاَنی‌ ڕابردوودا به‌رده‌وام كه‌م‌و كوڕی‌ هه‌بووه‌‌و نه‌توانراوه‌ پێداویستییه‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان به‌ ته‌واوی‌ دابینبكرێت. به‌ هاتنی‌ ئه‌و لێشاوه‌ ملێونییه‌ی‌ ئاواره‌كان ئه‌و كه‌م‌و كورتییانه‌ له‌ ئاو كاره‌بادا ئه‌وه‌نه‌ی‌ تر زیادی‌ كردووه‌‌و كه‌م ئاوی‌‌و كه‌م كاره‌بای‌ پتر له‌ 50% زیادیان كردووه‌‌و له‌ قه‌یران نزیك بوونه‌ته‌وه‌. دیاره‌ بێ هۆ نییه‌ كو ڕ‌وژانه‌ لێره‌‌و له‌وێ‌ خۆپیشاندانی‌ ڕه‌وا ده‌كرێت بۆ دابینكردنی‌ ئاو‌و كاره‌با.

5/3  به‌هه‌مان شێوه‌ لۆدێكی‌ قورس كه‌وتۆته‌ سه‌ر به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌كانی‌ په‌روه‌رده‌ له‌ شار‌و شارۆچكه‌كاندا‌و ناچار بوونیان به‌ كردنه‌وه‌ی‌ ده‌یان قوتابخانه‌ی‌ جۆرا‌و جۆری‌ عه‌ره‌بی‌ به‌ هه‌موو پێداویستییه‌كانیانه‌وه‌. ڕژێمی‌ به‌غدا كه‌مترین هاوكاریی‌ نه‌كردووه‌ بۆ دابینكردنی‌ گشت یان به‌شێك له‌ پێویستییه‌ مادییه‌كانی‌ ئه‌و خزمه‌تگوزارییانه‌ له‌ بواری‌ په‌روه‌رده‌‌و ته‌ندروستی‌‌و ئاو‌و كاره‌بادا.

5/4  به‌رز بوونه‌وه‌ی‌ نرخی‌ كرێی‌ خانوو به‌ره‌. به‌ كرێدانی‌ به‌ لێشاوی‌ ده‌یان هه‌زار شوقه‌‌و خانوو له‌ شار‌و شارۆچكه‌كاندا، ئه‌ویش به‌ كرێی‌ 50% زیاتر له‌ كرێی‌ ئاسای به‌ كرێدانی‌ عه‌قار، بۆته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ نرخی‌ كرێ‌ له‌ بازاری‌ عه‌قاردا به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ڕوو له‌ هه‌ڵكشان بكات‌و نا هاوسه‌نگییه‌كی‌ به‌رچاو له‌ نێوان خواستن‌و خستنه‌ ڕووی‌ عه‌قاردا دروستبكات.

واته‌، خستنه‌ ڕووی‌ زۆری‌ عه‌قار هه‌بێت بۆ به‌ كرێدان كه‌ ده‌بێت(له‌ هه‌لومه‌رجی‌ ئاساییدا) ئه‌و زۆرییه‌ ببێته‌ مایه‌ی‌ دابه‌زینی‌ نرخی‌ كرێ‌، كه‌چی‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ یاسای‌ خواستن‌و خستنه‌ڕوو، كرێكانیان به‌شێوه‌یه‌كی‌ نا ئاسایی‌ زۆر هه‌ڵكشاون به‌ هۆی‌ خواستنی‌ كت‌وپڕ‌و كاتیی‌ بۆ عه‌قار له‌ ئه‌نجامی‌ هێرشی‌ به‌ لێشاوی‌ ئاواره‌كان بۆ نیشته‌جێبوون له‌ شاره‌كاندا.

5/5  هه‌ڵكشانی‌ ڕێژه‌ی‌ بێكاری‌‌و دابه‌زینی‌ كرێی‌ كار. به‌ هاتنی‌ ئه‌و له‌ شكره‌ ملێونییه‌ بێكاره‌ی‌ ئاواره‌كان‌و بلاَوبوونه‌وه‌یان له‌ شار‌و شارۆچكه‌كاندا‌و له‌ چوار چێوه‌ی‌ یاسای‌ خواستن‌و خستنه‌ڕووی‌ هێزی‌ كاردا، به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ئۆتوماتیكی‌ بۆته‌ هۆی‌ دابه‌زینی‌ زۆر خێرای‌ كرێی‌ كار، به‌ تایبه‌تی‌ له‌ كه‌رتی‌ خزمه‌تگوزارییه‌كاندا، چونكه‌ ئه‌م هێزی‌ كاره‌ تازه‌یه‌ی‌ ئاواره‌كان به‌ نرخێكی‌ زۆر نزم ده‌فرۆشرێن، له‌ به‌رامبه‌ریشدا ڕێژه‌یه‌كی‌ به‌رچاوی‌ كرێكاره‌ كورده‌كان بێكار ده‌كرێن‌و ده‌چنه‌ ریزی‌ ئه‌و سه‌دان هه‌زار بێكاره‌ی‌ پێشوو تر له‌ بازاڕی‌ كاردا هه‌بوون. سوودمه‌ندی‌ رَاسته‌وخۆ له‌م گۆڕانكارییه‌ دراماتیكییانه‌ جه‌ماعه‌تی‌ ئه‌هلی‌ بازاڕو له‌ پله‌ی‌ یه‌كه‌مدا سه‌رمایه‌دارو خاوه‌ن پڕۆژه‌ بچوكه‌كانن كه‌ به‌ دوای‌ قازانجی‌ خێراوه‌ن. حكومه‌تی‌ هه‌رێمیش كه‌ بۆ خۆی‌ خاوه‌نی‌ بازاڕی‌ ئازاده‌، هیچ به‌ لایه‌وه‌ مه‌به‌ست نییه‌ ڕێژه‌ی‌ بێكاران‌و كرێی‌ كار چی‌ به‌سه‌ر دێت یان نایه‌ت.

      چی‌ بكرێ ؟

1-    سه‌رجه‌می‌ ئه‌و خاڵ‌و لێكه‌وته‌ نێگه‌تیڤانه‌ ڕوویان نه‌ئه‌دا ئه‌گه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌ هاوكاری‌ یوئێن‌و ڕێكخراوه‌ خێرخوازه‌كان به‌ پلان  ئاواره‌كانیان وه‌ربگرتایه‌‌و له‌ كه‌مپی‌ سه‌ره‌تایدا نیشته‌جێكرابان‌و ڕێگا نه‌درایه‌ به‌ نیشته‌جێبوونیان له‌ ناو شار‌و شارۆچكه‌كاندا. ئێستاش ده‌كرێت ژووری‌ عه‌مه‌لیاتی‌ تایبه‌ت له‌ به‌رزترین ئاستدا دابمه‌زرێت بۆ پێدا چوونه‌وه‌‌و ڕێكخستنه‌وه‌ی‌ چۆنیه‌تی‌ نیشته‌جێبوونی‌ ئاواره‌كان به‌ پێی‌ ستاندارده‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان‌و كۆتایی‌ هێنان به‌و پاشاگه‌ردانییه‌ كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی‌ هه‌نووكه‌یی‌‌و ئاینده‌یی‌ دروست كردووه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كوردستان.

2-    پێویسته‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان‌و سه‌رانی‌ ده‌سه‌لاَتدار له‌ كوردستاندا به‌رپرسانه‌ بێنه‌ مه‌یدان بۆ ڕێگا گرتنی‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ له‌ سیاسه‌تی‌ نیشته‌جێكردنی‌ هه‌میشه‌یی‌ ئاواره‌كان له‌ كوردستاندا‌و ڕیسوا كردنی‌ به‌ عه‌ره‌ب كردنی‌ هێمنانه‌‌و گۆڕینی‌ باری‌ دیموگرافی‌ كوردستان له‌ ڕێگه‌ی‌ بڕیاری‌ شۆڤێنیانه‌ی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ فۆڕمی‌ خۆراكی‌ ئاواره‌كان بۆ شار‌و شارۆچكه‌كانی‌ كوردستان‌و پێدانی‌ مافی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ ناسنامه‌ی‌ باری‌ شارستانییان دوای‌ (5) ساڵ بۆ ئه‌و شوێنانه‌. پێویسته‌ بڕیاری‌ ده‌ستبه‌جێ‌‌و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ ده‌ربكرێت بۆ قه‌ده‌غه‌كردنی‌ ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ له‌ هه‌موو ئاست‌و یه‌كه‌ كارگێڕییه‌كاندا.

3-    گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ (به‌ خۆشی‌ یان به‌ زۆری‌ ) هه‌موو ئه‌و به‌شه‌ ئاوارانه‌ی‌ شارو شارۆچكه‌و گونده‌كانیان له‌ ژێر ده‌ستی‌ داعش ڕزگار ده‌كرێن به‌بێ‌ ڕه‌چاوكردنی‌ هیچ ئیعتبارێكی‌ تر، ئه‌ویش به‌ هه‌ماهه‌نگی‌‌و له‌ ژێر چاودێری‌ ڕێكخراوی‌ كۆچی‌ سه‌ر به‌ یوئێن.

4-    قه‌ده‌غه‌كردنی‌ كڕینی‌ عه‌قار، هه‌ر جۆره‌ عه‌قارێك بێت له‌ لایه‌ن ئاواره‌كانی‌ جه‌نگی‌ داعشه‌وه‌ كه‌ مافی‌ مانه‌وه‌ی‌ هه‌میشه‌ییان نییه‌ له‌ كوردستان، چونكه‌ ئاواره‌ی‌ جه‌نگن‌و له‌گه‌ڵ كۆتایی جه‌نگ له‌ناوچه‌كانی‌ لێوه‌ی‌ هاتوون، ده‌بێ‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌. سزادانی‌ توندی‌ هه‌ر نوسینگه‌یه‌كی‌ كرین‌و فرۆشتنی‌ عه‌قار كه‌ به‌و كاره‌ هه‌ڵسێت.

5-    كۆنترۆڵكردنی‌ دیارده‌ی‌ به‌ بازرگانی‌ كردنی‌ دیارده‌ی‌ كه‌فیل وه‌رگرتن‌و ڕێگا گرتن له‌و گه‌نده‌ڵ كارییه‌ی‌ له‌و ڕێگایه‌وه‌ په‌ره‌یسه‌ندووه‌ كه‌ به‌پاره‌‌و به‌رتیل كه‌فیلی‌ ده‌فرۆشن.

6-    كۆنترۆڵكردنی‌ ته‌واوی‌ نیشته‌جێبوون‌و هاتوچۆ‌و سه‌فه‌ری‌ ئاواره‌كان له‌ لایه‌ن بنكه‌كانی‌ پۆلیس‌و ئاسایشه‌وه‌ به‌پێی‌ گه‌ڕه‌كه‌كانیان.

7-    ڕێكخستن‌و به‌ڕێخستنی‌ چالاكیی‌ جۆرا‌و جۆری‌ مه‌ده‌نی‌ له‌ دژی‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ گۆڕینی‌ باری‌ دیموگرافی‌ كوردستان‌و هاندانی‌ ناوه‌نده‌كانی‌ ده‌سه‌لاَت (یاسایی‌‌و جێبه‌جێكار ) بۆ ئه‌وه‌ی‌ جورئه‌ت بكه‌ن‌و ئیراده‌یان بخه‌نه‌ كار بۆ به‌ر په‌رچدانه‌وه‌ی‌ به‌رنامه‌ی‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ی‌ سیاسه‌تی‌ به‌ عه‌ره‌بكردنی‌ هێمنانه‌ی‌ كوردستان.

ئه‌نجامگیری‌

ئاواره‌بوونی‌ به‌ لێشاوی‌ عه‌ره‌به‌ سوننه‌كان به‌ هۆی‌ جه‌نگی‌ داعشه‌وه‌ بۆ كوردستان له‌ سه‌ره‌تادا ته‌نها كێشه‌یه‌كی‌ مرۆیی‌ بوو بۆ داڵده‌دان‌و دابینكردنی‌ ژیان‌و گوزه‌رانیان. واته‌ ئاواره‌ی‌ كاتی‌ بوون‌و خۆشیان هه‌ر بڕوایان وابوو كه‌ زوو به‌ زوو بگه‌ڕێنه‌وه‌ زێدی‌ خۆیان. به‌لاَم له‌گه‌ڵ درێژه‌كێشانی‌ جه‌نگ‌و درێژبوونه‌وه‌ی‌ ماوه‌ی‌ مانه‌وه‌یان‌و نیشته‌جێبوونیان به‌شێوه‌ی‌ نیمچه‌ ئازادانه‌ له‌ شارو شارۆچكه‌كانی‌ كوردستاندا، ئیدی‌ دیارده‌كه‌ له‌ كێشه‌یه‌كی‌ مرۆییه‌وه‌ هه‌ڵگۆڕا بۆ قه‌یرانێكی‌ په‌نهان كه‌ ده‌شێت ته‌قینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌و دیموگرافی‌‌و ئه‌منیی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌دوادا بێت، به‌ تایبه‌تی‌ دوای‌ بڕیاره‌ شۆڤێنییه‌كانی‌ ڕژێمی‌ به‌غدا بۆ گواستنه‌وه‌ی‌ فۆڕمی‌ خۆراكی‌ ئاواره‌ عه‌ره‌به‌كان بۆ شوێنی‌ نیشته‌جێبوونی‌ ئێستایان له‌ كوردستاندا له‌گه‌ڵ مافی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ ناسنامه‌ی‌ باری‌ كه‌سێتییان له‌ ئاینده‌دا، ئه‌ویش به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ بێهه‌ڵوێستیی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم‌و لاموبالاتیان به‌رامبه‌ر به‌و كه‌یسه‌ ستراتیژییه‌ مه‌ترسیداره‌. لێره‌دا كۆمه‌ڵێك پرسیاری‌ گرنگ‌و جیددی‌ دێنه‌ پێشه‌وه‌ كه‌ ڕه‌نگبێت وه‌لاَمدانه‌وه‌یان هه‌روا ئاسان نه‌بێ، بلاَم چاره‌نووسی‌ ئاواره‌كان‌و چاره‌سه‌ری‌ ڕیشه‌یی‌ كه‌یسی‌ ئاواره‌كان به‌ ستراونه‌ته‌وه‌ به‌ وه‌لاَمدانه‌وه‌ی‌ ئه‌و پرسیارانه‌.

 ئایه‌ جه‌نگی‌ دژ به‌ داعش تاكه‌ی‌ به‌رده‌وام ده‌بێت؟ له‌ ئه‌نجامدا، ئاواره‌كان تاكو كه‌ی‌ له‌ كوردستاندا ده‌مێننه‌وه‌‌و ناگه‌ڕێنه‌وه‌؟ ئایه‌ درێژه‌ كێشانی‌ جه‌نگ بۆ ماوه‌ی‌ نادیار چه‌ند ئاواره‌ی‌ ترمان بۆ ڕه‌وانه‌ ده‌كات؟ له‌ سایه‌ی‌ جه‌نگی‌ به‌رده‌وامی‌ دژه‌ تیرۆردا‌و له‌گه‌ڵ ئه‌م قه‌یرانه‌ ئابورییه‌دا هه‌تا كو كه‌ی‌ ده‌توانرێ‌ زیاده‌ی‌ خه‌رجییه‌كانی‌ خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییه‌كان به‌ هۆی‌ ئاواره‌كانه‌وه‌ له‌ لایه‌ن قاسه‌ی‌ به‌ تاڵی‌ كوردستانه‌وه‌ له‌ ئه‌ستۆ بگیرێ؟ تاكو كه‌ی‌ ئاواره‌كان به‌ ئاره‌زووی‌ خۆیان له‌ شاره‌كاندا ده‌مێننه‌وه‌‌و له‌ كه‌مپدا كۆ ناكرێنه‌وه‌؟ ئایه‌ ده‌سه‌لاَتدارانی‌ كوردستان به‌ر پرسیاریه‌تی‌ نیشته‌جێبوون‌و مانه‌وه‌ی‌ هه‌میشه‌یی‌ ئاواره‌كان له‌ كوردستاندا له‌ ئه‌ستۆ ده‌گرن به‌ هۆی‌ بێده‌نگبوونیان له‌ به‌رامبه‌ر گواستنه‌وه‌ی‌ فۆڕمی‌ خۆراكی‌ ئاواره‌كان‌و له‌ ئاینده‌ی‌ نزیكیشدا گواستنه‌وه‌ی‌ ناسنامه‌ی‌ باری‌ كه‌سێتییان  بۆ شاره‌كانی‌ كوردستان؟ چ زه‌مانه‌ت‌و نه‌خشه‌ ڕێگایه‌ك هه‌یه‌ بۆ ڕێگاگرتن له‌ گۆڕینی‌ نه‌خشه‌ی‌ دیموگرافی‌ له‌ كوردستاندا، به‌ تایبه‌تی‌ له‌ ناوچه‌ جێناكۆك‌و هه‌ستیاره‌كاندا؟ به‌ كورتی‌: ئایه‌ ده‌سه‌لاَتدارانی‌ یاسادانان‌و جێبه‌جێكاری‌ كوردستان له‌ ئاستی‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ كه‌یسی‌ پڕ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ئاواره‌كانی‌ جه‌نگی‌ داعشدان، یان فه‌شه‌لێكی‌ تر ده‌خه‌نه‌ سه‌ر مێژووی‌ خۆیان‌و به‌رامبه‌ر به‌ نه‌وه‌كانی‌ داهاتوو خۆیان ده‌خه‌نه‌ قه‌فه‌سی‌ شه‌رمه‌زارییه‌وه‌؟
    
تێبینی‌‌و سه‌رچاوه‌كان

بۆ ئاماده‌كردنی‌ ئه‌م ڕاپۆرته‌ له‌ڕووی‌ داتاو ئاماره‌وه‌ سوودمان له‌چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌ك وه‌رگرتووه‌ كه‌له‌خواره‌وه‌ تۆرمایان ده‌كه‌ین.
ئه‌و داتاو ئامارانه‌مان به‌په‌رت‌و بڵاوی‌ كۆكردۆته‌وه‌ به‌و جۆره‌مان لێكردووه‌ كه‌ له‌سیاقی ڕاپۆرته‌كه‌دا پێویست بوونه‌. خشته‌كان‌و ڕێژه‌ سه‌دییه‌كان له‌لایه‌ن ئاماده‌كاری‌ ڕاپۆرته‌كه‌وه‌ ڕێكخراون.
1-    ئاماره‌كانی‌ (نوسینگه‌ی‌ ئاواره‌بوون‌و كۆچ) (BDM):
Bureau of Displacement and Migration
2-    ئاماره‌كانی‌ ڕێكخراوی‌ كۆچ‌و كۆچبه‌رانی‌ سه‌ر به‌نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان (UNHCR).
3-    ئاماره‌كانی‌ (CDO) په‌سه‌ندكراو له‌لایه‌ن (UNHCR)ه‌وه‌.
4-    سایتی‌ یوئێن تایبه‌ت به‌كۆچبه‌ران:
www.unhcr-arabic.org
5-    په‌یكار ئازاد ڕه‌شید. – Paikar Azad Rashid (KEDO):
Program manager / Kurdistan Economic Development org.
6-    ئاماره‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ كۆچ‌و كۆچبه‌رانی‌ عێراق/ بڵاوكراوه‌ی‌ مانگی‌ 4ی‌ 2015.
7-    ئاماره‌كانی‌ ڕێكخراوی‌ (DTM Dashboard)  (IOM - DTM).
Iraq IDP Crisis / January 2014 to 04 June 2015



         






   


ئه‌م بابه‌ته 2093 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


                  
                  

زۆرترین خوێندراو


Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved
Design by AVESTA GROUP , programming and database by KURDSKY.COM